درآمد: بیخبری در آموزش معماری
در زمینة شناخت و آموزش معماری سالهاست که در بیخبری به سر میبریم. برنامههای کلیشهای و یکنواخت مدتهاست که بر آموزش سایه انداخته، و برنامة ثابت و ملالآور آموزش عالی معماری در ایران و روشهای تجویزی آن برای دانشکدههای معماری نشانة این بیخبری و بیتحرکی است. این آموزش بیروح هم هر بار برای گروهی از جوانان نوزدهسالهای آغاز میگردد که با پسزمینهای از آموزشهای ریاضی و فیزیک وارد رشتة معماری میشوند، و پس از گذراندن یک دورة ۶ تا ۷ ساله با مسائل حرفهای مواجه میشوند که با آنچه در دوران آموزش آموختهاند ارتباط چندانی ندارد.
معماری همچون بهداشت
شاید بجا باشد اگر معماری در جامعه را با بهداشت در اجتماع مقایسه کنیم. در جوامع پیشرفته برای جلوگیری از بروز بیماری معمولاً آموزش و شناخت مسائل بهداشتی در زمرة نخستین برنامههای آموزشی کودکان قرار دارد و این آموزش در سنین بعدی نیز تداوم مییابد. آنها اعتقاد دارند که یکی از اصولیترین روشهای پیشگیری از بیماری، رعایت اصول بهداشتی است.
مقایسة آگاهی در زمینة معماری با آگاهی در زمینة بهداشت بیارتباط نیست. خانه، کوچه، خیابان، شهر و روستا مکانهایی هستند که بهطور مداوم در ارتباط با آنها هستیم و از دوران کودکی با آنها انس میگیریم. این انس ممکن است با خاطرههای دلانگیز و فراموشنشدنی از فضای زندگی، یا تصویرهای آشفته، آلوده و نگرانکننده از این فضاها همراه باشد. بالا بردن حساسیت فرد در مقاطع مختلف رشد، و تأمین امکان تجربة فضاهای متفاوت برای او، یکی از عوامل مهم پیشگیری از بیماریهای معماری و شهرسازی است. با آموزش معماری از ابتدا ــ آنچنان که در جوامع پیشرفته معمول است ــ توجه فرد به فضای پیرامون از سنین کودکی برانگیخته میشود.
تجربة مرکز معماری کانادا (CCA)
نمونهای از این نوع آموزش توسط «مرکز معماری کانادا» یا CCA صورت میگیرد، که تجربة بسیار آموزندهای است. این مرکز سعی دارد حساسیت فرد را نسبت به معماری و فضاهای شهری برانگیزد، به آموزشدیدگان این جسارت را میدهد تا خلاقیتهای خود را به مرحلة اجرا درآورند، دیدگاهها و نظرات خود را با همسالانشان مقایسه کنند، و حساسیتهای فضایی خود را در فرایند آموزشی خاص ارتقا دهند. آموزگاران در این خصوص آموزشی چندجانبه را ارائه مینمایند و بارور میکنند ــ آموزشی که در آن از تاریخ، ریاضیات، ادبیات و ... بهره میگیرند، و به افراد نقش معمار، یا نقشی را که خود آنها در آینده میتوانند در ساختار شهرشان ایفا کنند، مینمایانند.
مرکز معماری کانادا یا CCA (Canadian Center for Architecture) مرکز مطالعات و موزهای است که به معماری، تاریخ و آموزش در جامعه اختصاص داده شده، و تنها سازمان و مؤسسه از این نوع در جهان است. این مرکز از زمان گشایش خود برای عموم، یعنی از سال ۱۹۸۹، بهتدریج اعتبار محلی، ملی و جهانی یافته است. CCA بر این عقیده بنا شده که معماری به مثابة جزئی از محیط اجتماعی و طبیعی، مسئلة زندگی عموم مردم است.
چهار محور برنامههای بینالمللی
برنامههای آموزشی بینالمللی CCA بر چهار محور اصلی استوار است: نظریه و عمل در معماری معاصر؛ عکاسی و معماری؛ مدرنیسم و مباحث مربوط به آن؛ پایههای تفکر معماری. در این رهگذر، موارد اساسی چون طبیعت یک شهر، رابطة بنا و محوطه، تأثیر فرهنگهای محلی، رابطة معماری با هنر، و مسائل سیاسی، اجتماعی و اقتصادی مطرح و سنجیده میشوند.
برنامة ۲۰۰۱-۲۰۰۲
کودکستان و ابتدایی: با هدف برانگیختن حس اکتشاف، آموزش با احجام مکعبگونة ساختمانی آغاز میشود. این احجام میتوانند سبک یا سنگین، و سنگهای ساده یا نقشدار باشند. آجرهای کوچک خانهسازی، ذهنهای تازه و شفاف کودکان را نسبت به برخی نکات پایهای در معماری برمیانگیزند: اشکال، احجام، جنس، مصالح، تناسبات، کاربردها و ... . بچهها وارد بازدید یک تور اکتشافی از مرکز CCA میشوند و سپس در کارگاه، در قالب تیمهای مختلف مدلهایی از یک موزة خیالی میسازند. این برنامه ۲ ساعته و در گروههای حداکثر ۱۸ نفره برای سنین ۵ تا ۱۲ سال ارائه میگردد.
کارگاه سیار CCA Mobile: با عنوان «برانگیختن حس مشاهده»، CCA به مدارس میرود. کارگاه آموزشی سیار ویژة CCA به عنوان یک راهنما و وسیلهای برای تلفیق تاریخ و معماری به مدارس رفته و آنها را با نکات و مسائل جایگیری یک بنا در محیط خود آشنا میکند. یکی از آموزگاران CCA به مدرسه میرود و به دانشآموزان کمک میکند تا محوطهای را در مونترال قدیم بررسی کنند و طرحی برای مجموعهای که قابلیت ساخت در آن منطقه را داشته باشد ارائه دهند. در پایان هر تیم طرح خود را به گروه ارائه میکند.
کارگاه روی خود بنای CCA: مجموعة CCA از دو بخش اصلی تشکیل شده که با فاصلهای بیش از یک قرن از یکدیگر ساخته شدهاند، و این خود آغازی جالب برای مبحث ارتباط تاریخ و معماری است. دانشآموزان ابتدا یک سری عکس و اسلاید از بخش قدیم بنا، که در سال ۱۸۷۹ ساخته شده، مشاهده میکنند و سپس از بخش موزة جدید، که در سال ۱۹۸۹ بنا گردیده، بازدید میکنند. این برنامه بهمدت یک ساعت و برای گروههای حداکثر ۲۲ نفره در سنین بالاتر از ۱۲ سال تنظیم شده است.
تورهای ۱۰ نفری: برای سال ۲۰۰۱ ـ ۲۰۰۲ پنج تور پیشبینی شده است: تور بازدید CCA؛ تور بازدید باغ مجسمههای CCA؛ تور بازدید از نمایشگاه سهماهة میس وندر روهه در آمریکا و بازدید از آثار این معمار بزرگ در مونترال؛ تور بازدید از نمایشگاه سهماهة برندگان جایزة پریتزکر در سال ۲۰۰۱ (دو معمار بزرگ سوئیسی هرزوگ و دو مرون، سازندگان ساختمان Modern Gallery در لندن)؛ و تورهای بازدید اختصاصی با هماهنگیهای قبلی. این تورها ۱ ساعته و برای گروههای ۱۰ نفره و سنین ۵ تا ۱۲ سال هستند.
پنجشنبههای رایگان «برانگیختن وسعت دید»: در این روز پذیرش رایگان است و برنامههای متنوعی از جمله سخنرانی و نمایش فیلم ارائه میگردد. در سال ۲۰۰۱ ـ ۲۰۰۲ مسائل مربوط به استفاده از کامپیوتر در معماری، به عنوان وسیلهای جدید در حرکت نوین معماری، مورد ارزیابی قرار میگیرد.
کتابفروشی CCA: ضمن عرضة کتب منتشر شده در ارتباط با معماری، شهرسازی، محوطهسازی، عکاسی و طراحی، در یک مجموعة وسیع و منتخب، مجموعة مناسبی از کتابهای دورة آمادگی و ابتدایی را با وسائل کمکآموزشی معماری برای کودکان ارائه مینماید.
پانوشت: CCA در ساختمانی واقع شده است که Peter Rose، Phyllis Lambert (به عنوان معمار مشاور)، و Erol Argun (به عنوان معمار همکار) آن را ساختهاند. این بنا در سال ۱۹۸۹ افتتاح شده و با مساحتی حدود ۱۳۰ هزار فوتمربع بارها جوایز مختلف را در اروپا و آمریکا از آن خود کرده است. ساختمان جدید (شامل گالریها، آمفیتئاتر، کتابخانه و کتابفروشی، دفاتر اداری، مرکز مطالعات و امکانات پشتیبانی) با ساختمان قدیمی Shaughnessy House، که W. T. Thomas در سال ۱۸۷۹ طراحی کرده است، تلفیق شده، و سازمان میراث فرهنگی کبک مسئولیت نگهداری از آن را عهدهدار شده است.
