معمار چهار ساله شد. معمار یک مجله و فعالیتی است؛ فعالیت در پهنه فعالیتهای معماری کشور. معمار کانونی است برای حفظ سرنوشتهای این فعالیت. معمار فعالیتی است درون معماری کشور برای تحکیم و برجستهسازی آنچه به حقیقت معماری وفادارتر است.
چگونه چنین فعالیتی ممکن است؟ چگونه جریان نابسامان معماری از درون نابسامانی خود میتواند برای نفی ابتذال و حمایت از اصالت راهی باز کند؟ به گمان ما معمار چنین راهی باز کرده است، برای اینکه توانسته است کوششهای بالنده و اعتلابخش معماری را منعکس کند، و نه تنها منعکس کند، بلکه وسیلهای باشد برای رسیدن آنها به هم و همراه شدنشان با هم.
استخوانبندی طرحی که از نخستین شماره برای مجله ریخته شد چنین بود:- معرفی و نقد معماری امروز ایران
- معرفی معماری امروز جهان
- مباحث نظری
- درباره گذشته دور و نزدیک معماری ایران
- ساخت و صنعت
- طراحی (داخلی و هنرهای تجسمی)
مهمترین، سودمندترین و پرطرفدارترین بخش مجله، که محور و ستون مجله است، بخش معرفی و نقد معماری امروز ایران است. در سه سالی که گذشت و در طی ۱۲ شماره، کارهای ۲۵ معمار و چند گروه معماری در این بخش معرفی شد که معماران جوانتر و ناشناخته یا کمترشناختهشده بیشترین سهم را داشتند. معماران پرکارتر توانستند کارهای تازهتری را در بیش از یک شماره عرضه کنند. در مورد پنج تن از معماران مشهور و قدیمیتر، گزیدهای از مجموعه آثارشان همراه با نقد و ارزیابی به چاپ رسید. بیش از ۲۵۰ صفحه مطلبی که در زمینه معرفی و نقد معماری امروز ایران در ۱۲ شماره به چاپ رسید، بیشک منبع معتبر و ارزشمندی برای معرفی گوشهای از معماری سه سال اخیر ایران است.
معرفی و نقد معماری در ایران پیشینه چندانی ندارد. نه تنها شرح کامل، بلکه حتی معرفی گزیدهای از معماری معاصر ایران نیز تاکنون منتشر نشده است. ارزیابی و نقد آثاری که زمان کوتاهی از احداث آنها گذشته کار آسانی نیست، و مشکلتر از آن معرفی و نقد معماری از طریق مجله ماهانه یا فصلنامه است — کاری است هم به شدت دشوار و هم بسیار ناقص. سهم کم نقد در مجموعه معرفیهای ۱۲ شماره گذشته، به رغم تلاش تحریریه برای تربیت نقدنویسندگان تازهنفس معماری، نتیجه همین دشواری است.
در بخش معرفی معماری جهان، منابع ما مجموعه بههنگام کتابها و مجلات معماری اروپا و آمریکا و ژاپن است، که با نظر تحریریه مجله مطالبی از میان آنها برای هر شماره برگزیده میشود. حجم مدارکی که در فاصله هر سه ماه جمع میشود بسیار زیاد است، اما به طور متوسط بیش از ۲۰ صفحه در هر شماره به این بخش اختصاص داده نشده است. سعی شده است که تصاویر طرحهای برگزیده همراه با ترجمه بهترین و معتبرترین بررسیها، نقدها یا مصاحبهها درباره آن طرحها یا رویدادهای مهم معماری امروز دنیا نیز به چاپ برسد.
گام دیگر در زمینه معرفی و نقد معماری جهان، ارتباط مجله با دفاتر معماران و دریافت مستقیم مدارک طرحهای آنها و معرفی و نقد آثار آنها توسط نویسنده ایرانی و چاپ دو زبانه فارسی و انگلیسی در مجله است. تاکنون کارهای ماریو بوتا، رنتسو پیانو و رم کولهاس به این صورت در مجله معرفی شده است.
در بخش معرفی معماری جهان مخاطب اصلی مجله دانشجویان و معمارانی هستند که دسترسی آسان و ارزان به مجلات و کتابهای خارجی ندارند. افزایش صفحات معرفی معماری جهان کار آسانتری است و محدود کردن صفحات این بخش، کار انتخاب از میان صدها صفحه مدارک تازه معماری جهان را که ظرف سه ماه روی هم جمع میشود دشوارتر میکند؛ اما سیاست مجله، که مورد تأیید گروههای مختلف خوانندگان بوده است، اولویت دادن به مسائل داخلی است.
طرح مباحث نظری بیش از حد پیشبینی اولیه مورد توجه قرار گرفته و روز به روز طرفداران بیشتری، مخصوصاً در میان دانشجویان و معماران جوان، پیدا میکند. علاوه بر سلسله نوشتارهای کامران افشار نادری درباره مقولات بنیادی معماری — مانند فضا، ایده، فرم و مکان — و بحثهایی مانند خلاقیت و تخیل، مطالب دیگری که توسط ایشان و نویسندگان دیگر درباره مکتبها و شیوهها و دورهها نوشته شد، دیدگاهها و برداشتهای فلسفی درباره معماری نیز طی مقالات منفصل به بحث گذاشته شد. علاوه بر همه اینها، چندین مقاله درباره خود مفهوم نظریه در معماری، ارتباط آن با عمل معماری و آرای مختلف در این خصوص، اصول آن در معماری قرن بیستم، و وضعیت آن در ایران به چاپ رسید.
گسترش انفجاری مباحث مربوط به پستمدرن در سراسر جهان، خواهناخواه به ایران نیز سرایت کرد و حجم قابل توجهی کتاب و مقاله ترجمه و طی سهـچهار سال اخیر وارد بازار شد. سهم نمایان معماری در دامن زدن به این بحثها باعث شد که اهل فلسفه و علوم انسانی نیز توجه ویژهای به معماری پیدا کنند. به این ترتیب، مترجمانی خارج از حوزه معماری نیز به ترجمه مطالبی درباره معماری پرداختند. انتظار میرود با هضم شدن این مباحث تازه درگرفته در هاضمه فکری جامعه، طی دوـسه سال آینده زبان قابل فهمتر و گفتگوی ثمربخشتری بین معماران و فیلسوفان به وجود آید.
مباحث تاریخ قدیم و جدید معماری ایران تا حدودی غیرمنتظره شکل گرفت. در ابتدا نیت ما آن بود که نگرشها و برداشتهای تازهتری از معماری سنتی ایران با دیدی امروزی از معماری عرضه شود. این نیت چندان برآورده نشد. مقالات علمی و تازهای درباره معماری قبل و بعد از اسلام ایران نوشته شد، اما ناگهان و به صورتی غیرمنتظره، نوشتههایی درباره دوره گذار ایران از معماری سنتی به معماری مدرن و کارهای نخستین معماران این دوره به دست ما رسید که علاوه بر جذابیت تاریخی و لحن داستانگونه، حاوی اطلاعات سودمندی برای پروراندن نظریه مربوط به دوره گذار هستند.
مبحث ساخت و صنعت به دلایل گوناگونی جایگاه مهمی در مجله دارد. از جنگ جهانی دوم به بعد، علاوه بر اینکه ساخت پایهای کاملاً علمی پیدا کرده بود و مصالح ساختمانی به شیوهای صنعتی تولید میشد، تدریجاً مصالح ابداعی و نوینی وارد بازار شد. اجرای ساختمان نیز شکل صنعتی به خود گرفت و مهمتر از همه، اقتصاد ساختمان از یک اقتصاد کارفرماـپیمانکاری به یک اقتصاد صنعتی تبدیل شد. بر معمار است که با این تحولات صنعتی آشنا شود و مسائل اجرا، کیفیت و استانداردهای اجرایی را در این فضا دنبال کند.
در کشورهای صنعتی پیشرفته معماران چندان نگران کیفیت اجرای طرحهای خود نیستند، زیرا شرکتهای ساختمانی، تولیدکنندگان مصالح و فرآوردهها و نظام کار نظارتی، بدون هیچ مشکلی، به کمال مطلوب معمار جامه عمل میپوشانند. اما در ایران کیفیت بد ساخت و اجرا خود از موانع بزرگ تحقق معماری خوب است. وظیفه معماران و نهادهای معماری است که حرکتهای پیشرو و اعتلادهنده ساخت و تولید را بشناسند و مورد حمایت قرار دهند و کمک کنند که اطلاعرسانی در این زمینه توسعه پیدا کند.
نمونه تجارب اجرایی پیشرفته و موفق، کیفیت و مرغوبیت فرآوردههای جدید ساختمانی، محصولات و شیوههای جدید تأسیسات، مدیریت ساخت، اطلاعرسانی، و نوآوری در این بخش مورد بحث قرار میگیرند.
بخش طراحی به طور سنتی در اکثر مجلات معماری بخشی را به خود اختصاص میدهد، اما حجم اینگونه فعالیتها در حال حاضر چندان زیاد نیست و موضوع آنها هم، چه برای مصرفکنندگان عادی و چه حتی کارفرمایان بزرگ، ناشناخته است. خوشبختانه تنوع عرضه انواع کارهای طراحی طی سه سال گذشته در معمار این امید را ایجاد میکند که این فعالیت جایگاه مناسب خود را در کنار معماری به دست آورد.
چند کلمه هم درباره طرح و شکل مجله: برای دستیابی به کیفیت کنونی طراحی و صفحهآرایی، در سه سال گذشته تجارب نسبتاً دشواری را از سر گذراندیم. تفاوت گرافیک و صفحهآرایی مجله معماری نسبت به نشریات تصویری دیگر که ناشی از ماهیت دقیق فنی تصاویر معماری است، و محدودیت امکانات نرمافزاری برنامههای فارسی — که برای روزنامههای معمولی طراحی شده — و نیز توزیع خدمات مراحل مختلف از طراحی تا چاپ در مؤسسات و شرکتهایی که استانداردهای یکسانی ندارند، باعث شد که تکامل این تجربه به درازا بکشد. کوشیدهایم از بالاترین امکانات چاپ چهاررنگ و بهترین نوع کاغذ موجود در بازار استفاده کنیم، و به گواهی مستمر خوانندگان کیفیت طراحی و چاپ و کاغذ مجله دائماً سیری تکاملی داشته است. حروفچینی با دقت و سختگیری بسیار انجام میشود تا مجله بیغلط، و بدنبال آن که ممکن است، کمغلط باشد.
سپاس خدا را که در پیمودن این راه همواره مشکلات را از پیش پای ما برداشته است، و سپاس حامیان نخستین و دوستان و دوستداران دیرین و خوانندگان مشتاق و مشوق و همکاران تحریریه و تولید و چاپ و توزیع را که مقبولیت معمار مرهون نیکخواهی و مساعدت و همکاری و سختکوشی آنان است.
