بازار وکیل، شیراز

بازارهاى ايرانى از عناصر بسيار مهم در معمارى و شهرسازى شهرهاى بزرگ و كوچك كشورند كه به نظر مى رسد بسيارى از زواياى ارزشمندشان كماكان ناشناخته باقى مانده است. بازار واژه اى پارسى است كه ريشة آن به زبان پهلوى بازمى گردد: بهاچار، واژة پرمعنايى معادل »مكان قيمت ها« است. بازارها از دوران پيش از اسلام و به ويژه در دوران ساسانى، در ايران ستون فقرات شهر بوده اند و بسيارى از عناصر مهم شهرى از دروازة ورودى حصار شهر تا فضاهاى مهم عمومى و مذهبى و نهايتاً مقر حاكم در ارتباط با اين محور و تحت تأثيرات مستقيم آن قرار داشته اند. بازارهاى ايرانى نه تنها معتبرترين محل انجام داد و ستد و قلب اقتصادى شهر به شمار مى آمده اند، بلكه با بهره مندى از مجاورت با فضاهاى عمومى، ميدان ها، ميدانچه ها، مساجد بزرگ و جامع، در فعاليت هاى سياسى، اجتماعى و فرهنگى شهر نيز نقشى حياتى داشتند، پخش اخبار و اطلاع رسانى از وقايع مهم نيز ابتدا از دهليزهاى كوچك و بزرگ بازار آغاز مى شده. پس از استيلاى اسلام نيز نقش تاريخى و ماندگار بازارهاى بزرگ كشور در تحولات سياسى، وقايع اجتماعى و مذهبى بسيار چشمگيرتر شد. بازار ايرانى به دليل حضور معتبرترين بازرگانان رشته ها و اصناف مختلف در كنار هم و نيز معمارى خاص و نظم و هماهنگى ويژه اى كه حاصل قرارگيرى واحدهاى تجارى همسان در راسته هاى آن است، مهم ترين و بزرگ ترين عنصر شهرى بوده، حضور فروشندگان كالاهاى مشابه در كنار هم، امكان مقايسه و بررسى جنس و بهاى كالا و نهايتاً ايجاد اطمينان و اعتماد را براى خريداران محلى و غيرمحلى فراهم مى آورده. در اين مقاله به بازار وكيل، يكى از بازارهاى تاريخى و فعال كشور و همچنين سراى مشير كه به اعتقاد نگارنده، زيباترين فضاى حاشيه اى و مرتبط با بازار ايرانى است، پرداخته مي شود. مجموعة تاريخي زنديه آخرين نمونه از مجموعه هاى كامل شهرى در ايران است، پس از نمونة بسيار موفقى كه پادشاهان صفوى، به ويژه شاه عباس كبير، با ساخت بازار بزرگ، ميدان نقش جهان، مساجد شيخ لطف االله و شاه، كاخ عالى قاپو و ... در پايتخت آن دوران به وجود آورند، كريم خان زند نيز به تأسى از پيشينيان خود مجموعة زنديه را در شيراز بنيان نهاد كه تفاوتى آشكار با مجموعة شهرى باشكوه سلاطين صفوى دارد. مجموعة بزرگ زنديه شامل فضاهايي به اين قرار است: ارگ بزرگ حكومتى، بازار وكيل، مسجد وكيل، حمام وكيل و عمارت كلاه فرنگى مانندى كه محل پذيرايى از ميهمانان بلندپاية كريم خان زند بوده و اينك موزة پارس ناميده مى شود كه مدفن اصلى اين پادشاه خوش نام نيز هست. جنوبى مجموعة بناهاى مهم -در اين ميان بازار بزرگ وكيل در امتداد شمالى حكومتى، به عنوان محور ارتباطى فضاهاى خدماتى و ديوانى كوچك ترى را در مسير خود به يكديگر مرتبط مى كند. كريم خان تحت تأثير معمارى بازار قديمى قيصرية لار و بازار بزرگ اصفهان كه در دوران حكومت صفوى ساخته شده بود، طرح بازار وكيل را آغاز كرد، اين بازار كه زمانى بزرگ ترين مركز تجارى نيمة جنوبى كشور محسوب مى شد، امروز نيز همچنان با حفظ اعتبار و شهرت خود در مركز بافت كهن شيراز فعال و پابرجا