در اتاقی که یک موسسه تبلیغاتی در شهر رم اجاره کرده یک شهروند عادی نشسته است و به سوالاتی که قرار است از ۷ نفر دیگر نیز پرسیده شود پاسخ میگوید. اتاق با صفحهای که یک طرف آن از جنس تقسیم شده است. در طرف دیگر. در سکوت کامل. مختلف نشسته و به پاسخهای مصاحهشونده به دقت گوش میکنند و روی دفترچههایی که در دست دارند جیزهایی یادداشت میکنند. دوربینی خمیر دندانی است که به مصاحبه شوندگان داده شده است تاقبل از سوال و جواب دندان خود را با آن مسواک کنند. چه حسی داشتید؟ (از نفر اول هستند دبال کشف ذائقه مصاحبه شونده نیستند.
استعارهای برای بیان موثر آن معانی میگردند. استعارهای برای بیان حس خذکی و تمیزی. یکی از آنها یادداشت میکند خمیردندانی که حتی وجدان را پاک میکند: در پاسخ این سوال که خمیردندان مورد نظر شمارا به یاد کدام شخصیت معروف میاندازد. نفر دوم میگوید بنلیس (یکی از مجریان برنامههای تلویزیونی ایتالیایی» پاسخ اخیر به درد نمیخورد. چون منحصر به مخاطب ایتلیایی است؛ اگر میگفت رابرت ردفورد بهتر بود.
هدف این گروه از متنحصصین تبلیغات. روانکاو. جامعهشناس, طراح. گرافیست و ... مشخص است: یافتن شعاری برای تبلیغ خمیردندانی که قرار است در امریکاء اروپ اسیا و افریقء با یک طرح و شعار تبلیغاتی واحد.به فروش برسد. فراورده مدت زیادی است تولید شده ولی هنوز هویت و چهره ندارد. این گروه بیست نفری که یک سال قبل کار خود را آغاز کرده قرار است هنوز به مدت ۲ سال تمامی شهرهای مهم جهان را بگردد و سوالهای مشابهی را از گروههای انتخابی مردم بپرسد. در آخر کار قرار است یک شعار.یک تصویر و یک هویت برای مر ند ان جدیدی گه قرار است اولین خمیر دتقان شاید به نظر عجیب بیاید که مقاله را از داستان یک خمیردند ان آغاز کردهام, ولی اگر به موضوع مقاله که
خلاقیت است توجه شود اين مسئله غریب نمینماید. خلاقیت که یکی از گرههای اصلی معماریدر کشور ما است به گونه کاملا" جدی و مشخص در هنر تبلیغات. که همه با آن سر و کار دارند. دیده میشود. دغدغه خاطر و حتی زمینههای خلاقیت در معماری با هنر تبلیغات و حتی هنرهای دیگر چندان تفاوتی ندارد. تفاوت بیشتر در بقل از آتر و تفتیکت کار استه
در مثال خمیردندان به دو مسئله اصلی برخوردیم. یکی. اينکه تولید فرآورده به گونهای باشد که پاسخگوی نیاز عملی مصرف کننده باشد. دوم. نحوه ارائه محصول و تصویر آن است. در حل هر دو مسئله خلاقیت و ابداع به کار رفته و محصول نهایی پدیدهای است که همه جنبهها را به صورتی تفکیکنایذیر درون خود جای میدهد. در معماری نیز ما با دو جنبه سر و کار داریم که یکی مربوط به نیازمندیهای فنی و عملکردی بنا و دیگری فضا فرم و زیباییشناسی است. در پروژههای برجسته این دو از یکدیگر تفکیکناپذیر و ناشی از تفکر خلاقه هستند. پروژه بانک توسعه صادرات اثر بهرام شیردل () برای مثل به طور همزمان حاوی ابداعاتی چشمگیر در زمینههای سازماندهی فضایی. فرم و سازه است. این بنا مفهوم سنتی نما را دگرگون کرده است. عناصر آفقی در حرکتی نرم. رفته رفته. به
0 تقانصته بنقطا عا امعزمرم کنط) م اصنمم اصعتءممصط 6 1162 ,عستامعازطهنع موتمعیا عطا جز ومععه بزصقو صو عمصمتماصه عطا بطالفکاما ططتهطگ ۵۶ منووم۱ صمتاهمناعنل مط وز ععقطا همع صمتلعبهاه عطا عصم؟ ۰ 1۱6 20 عمهمتماجه عطا معمسامه
5 ,566 ۷۵ 25 ,عمط عصتاعنی حصد که صمتای:مطح۱ظ عصتصععص صز معصقطه 2 بط 0عنمهمصمممه وردساه لهتتتمنتای ه فقط ممتاهاهتمعاص کنط] .عمجم هه عطا ما انطانع؟ عصتعط یصمتتعهمطعاه عطا م۲ .عتتاهط 0 0۳08۲ صا تناط یاحقاممرصا امه و مره امه داوم هویا مد 060ظ6صصومموط عز از بومتاعاتصه 2۷0۵10 0 لحهعتزه عطا ۵۶ داتعم
-ع گ۵ دصمتانجمع اصماممصا مععطا ملمتابع فنطا ز 6۲ 276 676 بوامتماتعن .06901060 ۷۵۲۵ بواز ناه ۲ 1۳00011۵01 و1655 ۲عطاته عته طعنط< عممتاتجمع 200۷0 قطا طاز 0عاعتمجتممصاً عط هم 6 ع9اتتهععل ۷۵ عامتایه 6 سم ما .عممتاتکهمع اعصیم06۷۵10 معط ما ص162 وماوتصطهعا لفعتامععام 68۰ ۲6۵1۷6 0۴
یامه ,(16)مطعظ مج (۱5)هنالع] ها رم عصا اناطا رکعععمتن لوستامیی ع وز ممتلق۲۵۵۱200 1 عطنادعماص ععمصص عطا عتاقصهماو روص 2۵۲۵ ما عه ههمیاه معاوعتاته جهن مه ۲۲ .ععمومعمط کنطا ۵۶ اتلعجهه علقا ماه تعباه هه مزمنوتمن) 6 ۵۶ ومطعامد 5هزفناهرمن) ما ۳۱۵۲۵ ,۳۵6800 وتوصتصتاویم عنط بر19)عصعتله گه طاعظ عز۲ماعنط 0ص ,(20)عطنلاتباظ عمتاعا عفعنمقطت گن دعطماعاه طموه از مدومن مه (60)21ز۳0 ناننط عطا 65 ۸۱۱0۶ بوخ 0عنومجصمی نج موق قطان عط عمج (۲)22مامطانطمصه تطملونا. عطا. 10۲ -0۲6 عطا 1 ,(23)مصتلاننه متصطهع)۲۵۱ تصمتصوته0 ص للع من عطا عم مفمطصمتفمله. وفصتصنا -لو 2 566 ۱۷۷۵ (24),[لههوبا۲(۵ ۸۵ بزط رعصتمطلع۱ 06 (1 ناه بعمهزها مقتصهتز جع گ۵ آمععصمع 160نام 0 «مد 2 ۵۶ 1۳021 جا عتع ۷۵ (25),صعنععل احمز1 رهمتصتاهيم عطا همق تمعع8نه تاحاهامجم عطا 40ظ2 اوععصمی لقتلومو عطا تاه از وعطمامیاه ععصهععاصه عطا ۵۶ مامت نطعتیط 0ه2 تام0۳2عع ۲عطامصه عاومعجهه وتقصتدم معط ۵۶ ون فلص۲۵8۵
,1268 صعطه) عقط جمزلع۷مجز و معط زاوهتوممخر کوع10 0۶ 60۵0۵580 15 اصممصهوکتا2070 عطا مونیهعع0 20۷67 عطا ۵۶ احطا امط بعمطانته تعطام ما عصتعممآمج معط عععطا گ۶ه صمتانومممساز عطا نع جا تموتا ۲مصاییه رم فلز همعط تمه گن طمقع رعاموعجمع -20۷76۲ عطا دصرمکعصوتا رفن وه مهزه رعتطه۷ 220 عصاهع5 بو بلتم عوتمصماعانه مق ماما تصمصمعتا ۷ و وهجوزاطهایی 4صذه وا باصهصمموناه207 عنطا بنج ۲عنهطهمممطهگ نعطه جمهسنعط وتطعممتامام 6 هزم عطا صا عاطها عصتاهام عطا 0ص2 و عتصقصول 40صع مه عناماه ممع۱ع0 ۲مدامما۵6 40 252661 اجعتومج2 معط عم نصمتحاعه 99 جز ۲۵۵۵ عط و1 لقطا بامعمجه تموعع0 ۲6مه وطا تعطاه عطا عتوهمه۷ مج صوتصعص که عصتصععه ومع
.کاهتا0۳۵ عت۸ قصهام۴0 ۵۲ عصمتوعل عطا
6 ۱8اه صد گ۵ «متاوتمطاوا۲ -2-3 -1090 200 60۷ 2 ,عساحهاا1 د عم ,عساهعا تمه موز جماله۱۵۵۱200 ۵۶ صصم؟ مطا مها هم ۱۵ ۷۵۷6 ع6ط ومع جوه مهم عتتتامآنامد صا .ا66زماناه 010 2 نگاه| خلاقیت
که جلو, پشت و کنار نذارد. در هر زاویه صورتی جدید از ساختمان کشف میشود به گونهایکه گاه حجمی بسته و گاه شفاف به نظر میرسد. ساختمان به لحاظ تکنولوژی و ایستایی مفهومی جدید را طرح میکند. عناصر ظاهر[" تکراری نما در حقیقت قابهایی سازهای هستند که هر کدام به تنهایی فاقد ایستایی بوده و از طریق تکیه به یکدیگر. نظیر تاقی فقی, پایدار شدهاند. علی رغم پیچیدگی حجمی تیرهای نگهد ارنده کفها در طول طبقات و در تمامی مقاطم ساختمان یکسان هستند. فرم مارپیچ سااعیاق یر باق ره سلی, اس »قاسب: پراش سازماندهی فضایی زمین ناقص پروژه.
معماری به مفهوم اصیل آن با وظیفه دشوار ساختن چیزی که از قبل وجود ندارد درگیر است. طراح در این کار از قدرت تخیل خود کمک میگیرد. خلاقیت که موضوع بحث ما است چیزی فراتر از میتواند ایده تصویر یا فرم ایجاد کند ولی حلاقیت ابداع و اختراع است. همچنانکه در اختراع. در خلاقیت نیز شرط اول وجود منظور و نیازی مشخص است. خلاقیت هنگامی معنی دارد که راه حلی موثر و بدیع برای مسئلهای مهم پید | شود. پس کشف مسئله مقدم بر یافتن راه حل است. عموما" چنانچه مسئله درست طرح شود راه حل مناسب نیز دیر یازود پیدامیشود. برونلسکی در پروژه معروف گنبد سانتاماریا دل فیوره شهر فلورانس متوجه شد مسئله اصلی آنی نیست که مدت یک قرن بدون پاسخ مانده است. پیش از وی معماران سعی میکردند مشکل داربست و قلبهای عظیم چوبی مورد نیاز گنبد راحل کنند. و چون دوره گوتیک به یایان رسیده بود و کارگاهها و استادکارانی که بتوانند از عهده کار برآیند یافت نمیشد.دهانه عظیم کال رال بنوش ره سل یلفی مننه بود. پرونلسگی متوجه شد مسئله را باید به صورتی جدید حل کند. گتبدی که نیاز به داربست و قالب نداشته باشد. گنبدی که در هر مرحله از ساخت به خودی خود ایستا باشد و به همین دلیل پس از سالها مطالعه و تجربه موفق شد راه حل بدیع خود را تدوین کند. سن پائولزی محقق ایتالیایی معتقد است برونلسکی در این کار از معماری ایرانی و به طور خاص از گنبد سلطانیه الهام گرفته است.
خلاقیت. نظیر اختراع. هرگز به معنی ابداع چیزی صد در صد نوین نیست و بر پارهای از دستاوردهای گذشته استوار است. در احتراع به کارگیری قابلیتهای جدیدی که در زمینههایی دور از موضوع
اختراع قرار دارند نقش مهمی را ایفا میکند. کفی است به اختراع سلاح گرم با به کار گیری باروت. که از قدیم در آتش بازی مورد استفاده قرار میگرفت. مهم وجود دارد که اولین آنها شخصیت مخترع است. اینکه پیدايش شخصیت خلاق چند درصد به عوامل اجتماعی و چند درصد به عوامل ژنتیکی وابسته است خارج از بحث ماست. نکته مهم اذعان به این واقعیت است که بدون وجود قابلیتهای مشخصی. خلاقیت غیرممکن است. از آنجایی که یا حرفه خحاصی محدود شود به نوعی به زندگی فرد خلاق و واکنشهای او در مقابل محیط اطرافش مربوط میشود. برای تقویت قوه خلاقه نیز باید خلاقانه زیستن و خلاقانه نگریستن را تمرین کرد. در هر حال بر حسب استعدادهای مختلف نوع ژان پرووه که در مسائل قنیاستعداد داشت حلاقیت خود را صرف مسائل ساختمانی و فنی معماری کرده بود و فرانک گهری که خلاقیتی از نوع مجسمهسازی دارد به مسائل زیباییشناختی بسیار بیشتر از منطق سازهای توجه دارد. پس نکته مهم درک استعداد مشخص و تقویت آن فارغ از آرزوهای کاذب و ایدهآلهای ساختگی است. عامل دیگر تجربه است. خلاقیت بدون سابقه و تجربه در کار امکانناپذیر است زیرا ذهن بیتجربه قابلیت پرورش موضوعات را ندارد. عامل بعدی آزمایش است. بدون آزمایش و تلاش مسیر درست شنافته نمیشرد. معماران ور ظرلحاق وب بران پروژههای خود وقت زیلادی را صرف میکنند. در مدت تجربه کاریم در دفتر پیانو هرگز پروژهای را ندیدم که بد ون ساختن دهها ماکت و حتی اجزاء به مقیاس یک یکم به پایان رسد. عامل چهارم الهام است: الهم: یا ادراک شهوهیبخش کلیدی فعالیت خحلاقه است. ادراک شهودی. که بالاترین مرحله فراگیری است. فعالیت پیچیده ذهن برای دستیابی به ناشناختهها است. ادراک شهودی ما را جایی میبرد که علم و دانش هنوز به آن راه ندارد. و اخرین عامل تصادف است. در یکی از مقالات گذشته به این نکته اشاره شد که روزی لوکوربوزیه با دیدن پوسته خرچنگی, به صورتی کاملا" تصادفی, به فکر ایجاد سقف قطور کلیسای رنشان افتاد. در اینجا تصادف نقش کانالیزور را ایفا کرده است.
۱- انواع تخیل
جنانکه در این مثال آخر دیده شد مقدمه خلاقیت
باکوم 6ظ) ۵۶ عاومصوه۷عنطمع مطا ع۲1012ماونط :۲۵16
2- [06 00۴80101۱005 ۶ ۷۲
عقط عهطا رکعمععم: لههتامهم 10۲ بعلنا «انع ظ1 -کنا4ص1 مان کصمتووع]مج ۵۶ وونلهم1)تعععاه 2 معط + صصعام مومات قمع بعستهعانطهته بصعنوعل هت -ط1۵0 ام کاز عقط ععصنامتمعن عوعطا ۵۶ مه که رکعلهعن ط۵ز/ بصنعه 16 .ععای فصع ومیاوتط 20 ص1 چا تلعهی عناطآ صمتاقاگععقاه طمناء مظ ۲عطاه صا بچاا وی مگ اجعتع)ن امط وا عتیتاهع] عقتاصمه طز و1 انامه جع طهبمطالم۸ .کته 168۵ مه ۷۵ رجمتتصانا 0هج صمتاتاهمه۲ اه عصذسماا10 مفصا ماصوتاتععماه وا 1 بکعمتانکومع کل :عصمتانل ومع
2-1- 0
معط بوازبتاجعیه 0 وا عتمطا 5210 2۷6 ۷۷6 کخ ه وره2۷ وا دومن عمط مه مت عضوم تقط ما عمنتعاه: 2 ععط مضه وماعنط ۵۴ نتوم ۲ 0۲ نطو صم موتامامعل ۸ .کادنه 2162 اوتتامنلصا هصق کالوه مه صمباه روعا1۲ 2001۷ ع1اوااته 6 فطا ما ممصصصمه وا فستامآنهی ۵ رصولوعل لو تج (6)تتطمن و۲۴ ۵۶ و۷۷۵ 16 .وازتامج (0)7وکعع۳۱ ۶ کهمناصنوم عمط ما دعتاعطاومه طا بهاز ۲20۰ 20
۲ ۶ 500۲۵۵ 2 0687 و۵1۳2 عقط عسعز ۴ 08۵ و1 021208۷2 مععتاصد۹ .عاهعانطهته مطلاً :10 تیوه عون رالمنهعم: عقط مط کاهعاطته عطا ۷ 136 .معا نومه ونط جز عم متصوعه 200 ع ععاماجصموعع (9)8(,)0مجا طا ممتلقای صنق 2 0۴ 20210107
جعهبه «متلعاع۳ و610 2 معط وروسلج عقط عمط[ -لطمیه و1002 .صعنجعل لهتتادنمها فصه عستاهعازههته آن0] ۱۳۹ هم عاطعتووعر ععمم۱ا مظ و ماما 0ج ععاج۳ صقصصول ععلنا کاهعانطمته هتم 220 ص صمنطعه) انعم ۵ طا ۷۵۲ یامه وتااتلط 6 566 .صعنععه لهتسعبها 0ص عتستهعااهته 0تصاعی! نهک بط مامناتع وتطا ا فعتیتام عاممام 00)11(۰عصطو[ وزاانطاط رها معبامط منت 0عتهمعوهع
2-2- )۱20۸826 0 ۲
تصاومی عتلمعمو کاز ما کهوماعه بمعزماه م۴2 20 عنومع کازً وم هم ۵ تممزواه مه عصلا] 0 و معا 1 بتهع مومع تمطامصح صا از متام عط عا عنطا ۵۶ عامجهن 2۵00 ۸ .1080۷21108 دومن صووعنا ما عم 9۵ مصدوتاره 207 وا )20۷6۳56۵0 ۸ (۸)6)12 عصعتمم۳ 2۵۲860 ۲ وعتتا ]0۵ 16۷ 2 -1 ,کاتوم عصتطا ۵۶ 6۵00560 8 100 196 2 -2 :وصومجمه کنطا ۵۶ عامنلمزم مط ۶ و1 م۳ تمینمطجه. وم عمط اصمصمنهاه 6 ۶ ۱0016 مطا ما عاماما عرط 2 -3 :1۳20۷2016 بععع ۵۴ 240عافصا علععظ۳ ع1ط 4 طا ۳226 نگاه|خلاقیت
منحصر به فرد در آید به خلاقیت تبدیل میشود. پس در خلاقیت هنری دو مرحله مهم وجود دارد:
۱-۱- تخیل تقلیدی
تخیل که حاصل پردازش اطلاعات حافظه است در مرحله اول به صورت بازسازی وقایم و تصاویر ذهتی در قالبی جدید بروز میکند. در این مرحله تخیل هنوز به مراجع اطلاعاتش وابسته است و جنبه تقلیدی دارد. برای روشن شدن این مسئله به پروژه فرهنگستانهای ایران اثر هادی میرمیران اشاره میکنم. اولین اسکیس این پروژه (۲) صفهای رانشان میدهد که روی آن دو سازه شبیه چهار تاقیهای ساسانی یک تاق نظیر تاق کسری, یک حیاط مربع و کتار آن پلکانی دو طرفه نظیر پلکان تخت جمشید به چشم میخورد. این اسکیس نشان دهنده مرحله اول تخیل به سوی حلاقیت است و به همین جهت عناصر پروژه قابل شناسایی بوده و مشابهتهایی مستفیم بانمونههای موجود در تاریخ معماری دارند.
تخیل خلاق هنگامی است که با استفاده از ادراک شهودی و استدلال برداشتهای حسی قبلی به گونهای جدید از اول پایریزی و سازماندهی شوند. قانونمندیهای الگوهای اقتباسی آغازین. ملاک قرار میگيرند. مثلا" در پروژه فرهنگستانها (۳) میبینیم که در فرآیند طراحی عناصر اقتباسی رفته رفته تغییر مییابند و به عناصر جدیدی تبدیل میشوند که جزء لاینفکی از پروژه میرمیران هستند و به جای دیگری تعلق ندارند. الگوهای عام معماری به خاص تبدیل میشوند. در مرحله تخیل حلاق خاطرات عناصر و الگوهای اقتباسی آنقدر بررسی و پرداخت میشوند تا به عصاره خود و ایدهای مجرد تبدیل شوند. در فرآیند طراحی این ایدهها مجدد!" با قانونمندیهایی که از نیازها و شرایط خاص پروژه تأثیر پذیرفته است بازسازی میشوند. در پروژه فرهنگسرای اکباتان (5) که طرح آن توسط شرکت شیردل و همکاران با همکاری نگارنده تهیه شده است. یکی از مسائل اصلی دو نمایی بودن سلختمان است. به علت قرارگیری خاص زمین پروژه در کنار قطعه زمینی وسیع که فاز یک و دو شهر اکباتان را از هم جدا میکند. دید اصلی به ساختمان از شمال, از سمت ورودی بزرگراه تهران کرج به اکباتان است. نمای دوم مربوط به ضلع غربی و دسترسی از خیابان
سرپوشیده در ارتفاع هفت هشت متری رو به شمال داشته باشیم تا از منظره کوهستان استفاده کنیم. ایده "دو ایوان به فکرمان رسید. در فرهنگ ایرانی دو نوع ایوان وجود دارد که از نظر مکئیت با یکدیگر متفاوت هستند. یکی ایوان به متابه محل عبور و دیگری ایوان به مثابه محل توقف و نظاره مثل ایوان غربی که ورودی سلختمان قرار دارد ایوان ماعبوری تچمع مردم و تماشا کردن منظره کوهستان و مجموعه اکباتان است. در طراحی این دو ایوان ارتباط شکلی با ایوان سنتی قطع شده است. الگوی ایوان آنقدر تجزیه شده تا به یک ایده مکانیتبدیل شود. فرآیند طراحی که از مسائل خاص پروژه بیرون آمده است تعبیر جدیدی را از ايوان ارائه میکند. سنت که در معماری بسیار مهم است به سه صورت الف - حفظ یا بازسازی آنچه موجود است: نظیر پروژههای سنتی (مثال پروژه برنده طرح توسعه حرم با تاریخ معماری برقرار شده و پیشرفتی حاصل ب -ستت به مثابه انتقال : یعنی بهرهگیری از الگوها و تیپولوژیهای تاریخی در قالبی جدید, به گونهای که بتوانند در شرایط تغییر یافته امروز نقش جدیدی را بيابند (نظیر پروژه موزه رفسنجان اثر ج - سنت به مفهوم تبدیل : در اين نوع برخورد ارزشهای جدیدی به معماریاست. این روش که به خلاقیت نزدیکتر است رابطه مصرفی را با فرهنگ و تاریخ تبدیل به رابطه تولیدی میکند و به تاریخ احازه میدهد وظیفه اصلی خود را انجام دهد: تاریخیکردن دستاوردهای گذشته.
۲- زمینههای خلاقیت
در زندگی روزمره به دلایل عملی تقسیمبندیهای حرفهای صورت پذیرفته است و مثلا طراحی صنعتی, معماری و شهرسازی از یکدیگر تفکیک شدهاند. هر کدام از این رشتهها فنون و خلافه را به عهده دارد دارای چنین تقسیمبندیهایی
م۱ 0۲621۷ ]۵ عععاو عطا م1 .50601116 سباطتاجمع عته وعمقطو 4صه عاصعصعاه 0عامانصوز مط حصط برمط آتاص ممتقمطاهاه مه 0ع2افصه ایام 5 36 1۳ .کهع10 مدمه 0مهتاجومههع ماطز 0210 ۳۱۵۲۶ 0۴86۵ 276 10625 معط بصووعل ]۵ -ع۲ز۲60 50۵601160 عطا اععه ما 0عامناعط60ع۲ 2۳0 ۳0۵ 1۳6 ج1 اععزمان عطا 0۶ 06605 200 9626 «ه ناه نوم (4),صفتجطا۲ ۵۴ تمصع تهستتانه فط ۴ صمتلهمطهاامه وطا طازه مهم مه امل۲نطز۹ موه تال فص قوب قامامتی قصن رتمطانيج عط معط ۶ جمتاق۱۵ 16 ۵۶ عوبه)عظ ,ومتلعبهاو عمط ۵ -06۷61 ۲ وعععطم وب« عطا گ۵ طمتاعصا زوم طز بطع1 عم صنقص عطا بهامجومی معنه۴۱ عطا ۵۶ عون عص م۵ ۱۵۲0۵۲۵ عامم۱ عصنقاآنها فص ۵۶ صمتله۷ 6 560080 عطا ۵ص .رهس«طونط روک صمطع] ۸٩ 6 ۷۵۵۲ 6 80 ۲۵2۵ 260895 1۳6 09 وع۷زو 4۵ 2 1166 ,عمومو عذامانام 2 2۷76 ما 0ماظ۷2. ۵۵ برطعنط ومامهد اوه ۵۲ مهو ۵۲ بعمه۲ما ۶ 1062 وطا ,۵۳ عطا ۵۲ کصتماصنمط مطا ولتعسم1 ,(1۷206) عمهتها ۵۶ وم۵ب9ا 0 کاوله 16۲6 مس سهمزانمعمو لفتلووی 4صه صمتامصظ طا تنل طمنطهه 6 0262 عصاوعوم 2 که عمعتما 2 و1 086 :208 2 کو ۵۳۵62 ۵ 5 تعطاه عطا ,(ممصقتاجه 18۸090۲5 ۵5۲ وا صحطویع) ممووو عوبهم هه ععتعطاهم 0 ۱۷۵۹ عط ح1 .(00مقطعتاه ۵۲ احععطهظ -۵۲6/ ,50۵606 0۵8512 2 که کومتامظ ۱6۳۲۳26۵ عمط عصتعطهع ۵1 ععقام 2 و مها قطنم مطا عم حهاع۲ افص عطا بجعتوعه ونطا ۲۱ 9۵۱۷۵06۲6 20 6 205601 15 مععما لمهمنانهه۱ عطا طازس ومنا صه عصصههععه از انا 2۵۵ لمصه که۷۷ عموصما 0۶ 1062 0۳۵0166 5۲۵61116 16 .)عمجم اعتلومو امهتاوطاه 2 4عتمامنل لمعلا امعزوتم عطا مگ ععتصججهاه ۰ (2ومنا ت عطا ۵۲ ممتلهاهمعاها 2۵۷ عااط تج طا احقاتممصا و۷۵ ور من بصمتان۳20] :عصمتطعه؟ ععتطا رز 0عاصمومتم هه هه بهتط
اقا ۵ ممتمبل م۵۵ ۵۲ ماهوفصم و طمتعنط ۵۶ متامصصعجی 2 رامع وا ونط[ .عاواوم 6 ۸0۵ آنا200 عطامصت۳ه
ساممج عصهعه 1۲ .مطتوممکمه0؟ که ممنذ1۲۳20 .ظ عط 0 ۱00۵۱5 4ص ومنوهماممیها اهعزتماونط معط 6 .2ع) کاصصتننوع: 20 قععه صعوع۳م (5)صهتتص۱ وا 0عصونوع0 ,موی صوزممو/ف۳ حقاع امممتانلها ۶و صصه ما ره ۲۵4نموجصا 4صه (.61676
کلطا صا صماقصمفمف۳ ...مه ممااته0 که معط طاز صتععطا ما ع لته فص طمهم۲ومج بامع086 فنط1 با ما ومنالع۷ قح 200 ما اج -211ع 0۲ 609660۲ عط) ما افعتهعه مطا وا طمنطه -ماکنط وته۳م) طمومنومه اعنممنامصنعومه عطا بط -۲۵1۵100 ۷۶تامنلميم 2 ماصا 4مصمقصها وا و1 کً نهاج ما جاتصتتممون عطا صماونط عطزنع ,وه نگاه| خلاقیت
گونهای دیگر صورت گرفته است. به همین جهت خلاقیت در معماری و در هنرهای دیگر از یکدیگر جدا نیستند. اگر چه خلاقیت متضاد تکرار و تقلید است لیکن به لحاظ زمینه قابل دسته بندی است. در دنباله مقاله به چند زمینه مهم خلاقیت اشاره
اي ت:
۷ب آقتیانس چنانکه در آغاز گفتیم هیچگونه خلاقیتی نیست که از هیچ به وجود آمده باشد و خلاقیت همواره مرحلهای از تاریخ است و به گونهای با آنچه از قبل بوده ارتباط دارد. در خلاقیت اقتباس یکی از زمینهها بسیار متداول و مهم است. اقتباس از هنرهای دیگر, از طبیعت يا از تولیدات صنعتی و صنعتگری. در رابطه با اقتباس از هنرهای دیگر میتوان به رابطه نقاشی و مجسمهسازی با معماری در آغاز مدرنیسم اشاره کرد. آثار فرانک گهری نیز به لحاظ زیبایی شناسی به برخی از تابلوهای پیکاسو و براک نزدیک هستند. فرانک گهری بر خلاف لوکوربوزیه کوبیسم را به زبان معماری ترجمه نکرده و آن را با همان بیان دراماتیک و خلوص نقاش کوبیست به کار میگیرد (تصاویر مربوط به دانشگاه مینهسوتا اثر فرانک گمری (۶) و تابلوی پیکاسو (0)سال ۱۹۱۲ ).
طبیعت از دیرباز مرجع الهام معماران بوده است. ساندیاگو کالاتراوا از معمارانی است که بارها از فرمهای متعلق به ارگانیسم موجودات زنده استفاده کرده است. پروژه ایستگاه ترن ۲.6.۷ در شهر لیون (۸) به آناتومی حشرات شبیه است. در پروژه غرفه کویت در بارسلون )٩( از فرم دنده پستانداران استفاده شده است.
بین معماری و تولیدات صنعتی نیز همواره مبادلا تی صورت گرفته است. امروز معماری از ۵26/0۱ جداییناپذیر است و طراحان برجسته نظیر نورمن فاستر اتوره سوتساس, آلدو روسی و فیلیپ استارک به طور همزمان طراح صنعتی و معمار هستند. در این مقاله تصاویر ساعتهای موسوم به ۳۵/۵۵ اثر کریم رشید (۱۰) با اتاقک موسوم به
۶ صمتامبا0ع0 فص ومتانجعمعع: عتاتتطاجز ۵۶ معط فص مد والقنعهه و بکعمصوهمره فنامز ما ع ونطا 1 ,0ملوعن و1 ماتلهع؟ ۵۶ جمزو۷6۳ ۲۵0۵۲8۵۲1260 6 ۲ 220 اععاز اععز0۲۵ 1۳6 0۶ ععایهط عطا 50226 فص م1 .عسه0] ماطا جوم رعله۵0ه ۷۵ تامانوا لعتانطا 6 ,۸۵206 عمط عم نمعزوتج عطا که عامصصمجه عط طا بالقنفعع معصعه عتصعصعاه 4عتمالطز یکلصعصعاه ۵ظ عصمععه ما صعلوعل ۵۶ 5وع0۳06 و نصا ۵۶ منطو ماطمنومهعم جه مبه منم 0 ۱ ۱
0 501/97۶ ۵ 200 ب1۵297 0۶ طهت۸ عطا ما تقانزه ,50/16 کنامععع۳ عط) صا چتهاه آن ور مس طا ومماه )175 عطا 5«مطو و1 تعطاه طععه عصملع ور عاه عطا بفقطا ۶ معییهععه 20 ,واتتاصعتن ولتع«ه] عاصاصعمعع: هه عتاتصه مت امعزوتم عطا 0۶ کاصمو -عاد که که توماعنط عطا حاً عصتاعنی عاتصعصهماه مطا
۲۱۷ ۲۵29) -1-2 فص از معط عصممموط جمتامطتعمصا عتاوعتن
اتطمصصنه هموح دوه ما مراد
موز جوا مق حو وت عامیه موه دامله۲
ها امل مه امه ,1930 لدظ ,ما تشقصم)ص1 مرن نابی)
کااً ط ,۵0۲۲ فطا رز جمتتقطصماصا عطا عقوم تماصهصه 0۶ حمتاءن۲۵۵۱0 عظ) وز یم پوتفصتصااهنم ,5۱886 کنطا ۸۵۲ .10 امه و ص کاصه بو م2 1۳02265 0۵۵5 کاز ۵۶ 1ع0صموعل از عز ممتافصتععصا مط تعامجتوطه هلان مج عقط 4صج صمتاعصمص ۵۶ 6 ۶ 0۳060 عط1 10 ۲۵16۲ ۷۷6 ۲علاقه ونطا ۳۲۵۶ 0 ,(2)معتصمت رها 0عصعتععه معا ۵۶ برصولدعخ۸ امه ع 56۵ ۷۵۰ 0۳0(60۲ 16 0۲ مهو بعتتا عطا کعکنتا ای 0 کته صم ههام ه عصز«مطه ند عصم ,قامعا 1۱۳6 10صمععوه عطا مصنز۶۵0ع۳ نگاه|خلاقیت
۷۶6۵ 6۵16 اثر فیلیپ جانسن (کانکتیکات) (۱)
مقایسه شد هاند .
۲-۲- تغییر متن
هر شیثی و بنابراین هر الگو به متن و محیط خاصی قرار دادن آن در محیطی جدید میتواند به خودی در آگهی تبلیغاتیمربوط به شرکت تولید اشیاء 5/0 به نام فونتانا آرته (۸۶۲۲ 20۲0۲۸۸۷۸ (۱۲) میتوان یافت. تبلیغ از سه بخش تشکیل شده است. در پایین نام شرکت و نوشتهای که ترجمه آن از ۰ به نام 02510" است به همراه چند تصویر از تولیدات شرکت دیده میشود. ظاهرا در اینجا ابداعی صورت نگرفته و همه چیز طبق روال عادی تبلیغات است. در وسط تصویر میزی شیشهای با چهار چرخ بزرگ در چهار گوشه آن دیدهمیشود که از تولیدات شرکت است. این هم اگر چه اثری هنری است لیکن هنر آن مربوط به طراح میز است نه به طراح آگهی. در بالا جملهای از شوپنهاور نقل شده است: آفرم بیحرکت نیست . هنر طراح آگهی مولف خود را دارد. از اين طریق آگهی به اثری ایجاد ارتباطی جدید بین جمله شوپنهاور و تصویر میز چرخدار پیام آگهی را درک میکند. استعاره ایستایی و حرکت به دو صورت مختلف خوانده میشود که یکیظاهری و دیگری عمیق به معنی پویا بودن و پیشرو بودن طراحی اشیاء تولید شده توسط ی افو شانا اوتآب ع
"پیشنهادهایی برای تغییر شکل و حفظ فرمهای متعلق به نمادهای منسوخ شوروی توتالیتر (۱۳). طرح میزهایی که روی آنها تصاویر نمایشگاه چیده شدهاند. خود. اثری هتری و مربوط به موضوع نمایشگاه است. پایه میزها از مجسمه سر استالین که به طور وارونه قرار گرفته است تشکیل شده است. این فرم که یکی از مهمترین نمادهای شوروی سابق است در این متن جدید عملکردی نو یافته و به طور ۱ ۷ استعاری محتوای نمایشگاه را بیان میکند.
این زمینه خلاقیت بسیار طبیعی است و حتی در زبان محاورهای نیز مصداقهای زیادی دارد. برای جذابتر کردن صحبت.در زبان محاورهای, بارها اتفاق میافتد که اصطلاحی را که به زمینهای تخصصی تعلق دارد در موارد غیر تخصصی به کار ببریم. به مزاح افرادی را که دانش کمیدارند صفر کیلومتر مینامیم و به کسی که بیمحابا عمل میکند عگوییه "تشث گاز میرود. پتتنگه ملد میشود این زمینه خلاقیت اغلب طنزآلود است.
در معماری هم میتوان به دفاتر اداری اثر فرانک گهری در کالیفرنیا (۱۴) اشاره کرد. نمای ورودی به »9 شکل یک دوربین دو چشمی طراحی شده است.
ات بازنویسی در معماری نظیر ادبیات اتری جدید و بدیع ممکن
است از بازنویسی یک موضوع قدیمیتر به وجود آید. در مجسمهسازی میتوان دو اثر تاتلین (۱4۱۵) (۱۵) و اکو ۱۹۹ (۱۶) را با یکدیگر مقایسه کرد. نقش سفالینهای از تهه حصار (هزاه سوم یا چهارم ق. م( (۷) و مجسمهای متعلق به هنرمند لهستانی دورودا کوزیا را (۵2۱۵۲2 00۳00) در سال ۱۹۹۳
(۱۸) نیز مفهوم بازنویسی را به خوبی بیان میکنند.
نگاه| خلاقیت
بازنویسی اگر چه ساختاری است لیکن عموما هر چه غیرسیستماتیکتر باشد جالبتر است. حتی هنرمندان حلاقی نظیر لوکوربوزیه و آلوار آلتو نیز از این روش بسیار استفاده کردهاند. در تصاویر بعدی اسکیس لوکوربوزیه از خرابههای حمامهای قصر آدریانه )۱٩( اسکیس اولیه وی از کاخ دادگستری شاندیگار (۲۰) و پروژه ساخته شده (۲۱) مقایسه شدهاند. تصاویر بعدی مربوط به مقایسه اسکیس آلوار آلتو از آمفیتاتر دلفی (۲۲) و طرح ساختمان پلیتکنیک اتلیمی (0۷۵06۳) در فنلاند (۲۳) است. در اسکیس اولیه سلختمان ۲۷2 51077 در ملبورن اثر مک دو گال (اوود00 0۸۰) (۲۳) طرح خلاصه شده یک ایوان ایرانی را میبینیم و در پروژه نهایی (۲۵) نمایی جدید را میيابيم که به لحاظ فرم کاملا" متفاوت با ایوان است ولی به لحاظ مفهوم فضایی, هندسه مقرنسها و رنگهای درخشان تاثیر ایوان را نشان میدهد. در این پروژه دوگال به جای هندسه قدیمی از هندسه جدید فر اکتال استفاده
حفعصه امد عم رصمتاصهنصد نا اعناز روا ناهن وه ود 1 ععزوان مه «تفامامصمه ۵ عصناتتاط ع .0صامتمامهه تمستته وافتايه فطا صه لصتهجر ام ,106 عامصه۲ جوم عطمتاه تاحرکتا رکده تاه 1۳۳۷ جح بالمنعته ۵«قظ بهها0اهیج عطا ما هام۲ بتامءتتل صمتاجه ۷ص متا افناز ,پجاز لجع ما ,۲۵16 اصهازهحصز اه اعتظ عطا ,ماه نعتمته 2 ع7حط واحعصوهاه ۶1۷۰ عطا ۵۶ عامدتقط مه باتلفدهوتمم فطا و1 طمتطه 26 6۱152260 ع امصصعه بزاذتادعته عبط عمنصه 1۳ 5صوصمل ناه بعملیهد فصه معصصتا 60« ۵ طاه حامز 2 ۶ عجهتام2ع۲ مطا هه 1316 ۵ دنه مط چره بولامطنه 067 ۸ .اصمصومتاجه ونظ فلتهبها لمیتل1 0۷ص فطا 1 اصعله] امهتع 2 20ظ ۷۵0« بعع۲۳:۵۷ جوع! ععلیً م5 عطا ما بچاتناععین عنط وعاهمت0ع0 ,وتعااقصط لهمنصطهع1 4ص عتستاهءانطهنج له حمتامناباعومه ۵۶ عصمهامامم جر ات۲62 عقط م9 بتیطه0 علصه۲۴ متا 0وتم0 و وتامصادعد ما 6عمصد گهعصتط دهاهه060۲ رمسسامنامو 8 ۵۳00۷۵ ما 15 اصامجز 1 .امن تاوه] صقط عمط لد 0۶ ووتل ۲6۵27 11 معط هه تا 0صه اصملها ۲۵21 0 ۱75۲65 2196]
و 0۵20 عمصمصهصجه 19 120107 960080 ط1 جج نومه رومممنممه ماه ملااتودهرصز ایا مزع ۲۵ 6احاقصا و1۶ 0صنصد 0عمصمنتمن(مصز ,اجه صتهووجه ناما ۷۷۲ .عطاوم ویامتیع قمع واعهز ام للم طاعم مطا بعمامع! 0عتطا عط) و1 من وتصونععل مه فاهعاتطهنه 0000 تققاه. مممممها طاس0؟ عط1 .عامعزمت۳ تتعطا جن مصتا که ام[ ه 0ظمجرو 5 جمتاستحاصا زه جمتاهتامعصا صمتاقتاحوصد 15 1200 15 طمتط/ بحمتاشناص .اد تاهعته طا 1007 بفز فطل حصومم عمج فطا و1 بمصتصعع1 ۶و 16۷۵ )ععطونط طا عطا ععماووه م1 فصنصد فطا ۶ه نامع 216 0 ماه ۱۷/۵۵۲6 فنا وععله) جمتاتتاما میلس 60۲ 1251 1۳6 ,۲6۵0۵60 ۷6۵۱ ۶مظ عقط 100016026 601۰ 18
ارفا ۱۳۱۰ 5 چاصتاهعی ۵ حمتاتطنمعتض عطاً ,0610۶6 ۹210 ۸6 2 ماما عمط حمتامستمفه حمط/۲ . .صمتاهمتعم1۳ متاعتاتة صا فیط[ بصررمها ود پوادتاقعته تلع منو تسا ۱ صصنعمصو1 ۵1 وهههاه ۲۸۵ 27۲6 عععطا ماذاتاهعه تاعطتعمصا هتادعی 0صه صمتامصتعمص ۷۵ تاما تا
«متاحصتعوص! ع۲ادان1۳ -1-1 0۲0 ۶ اعنلمتج عطا ور حمتطه بجمتاهصتهفها حظ
کرده است. فراکتلها به خوبی رابطه بین جزء و کل (9۱۳0۱۱2۳10 ؟ا56) را که مقرنس نیز دیده میشود حفظ میکند. نکته مهم دیگر که در این پروژه رعایت شده است این است که در بسیاری از موارد. نظیر مسجد شیخ لطفالله. ایوان ورودی کل نما را به خود اختصاص میدهد و بین ورودی و نما تمایزی
سس د
بازنویسی جنانکه مشاهده شد همواره با تغییر خصوصیات الگوی اولیه شرط نیست اما برای اجتناب از تقلید توصیه میشود تنها بخشی از ایدههای آن مورد استفاده قرار گيرند.
در این مقاله به سه زمینه اصلی ومهم خلاقیت اشاره شد. البته زمینههای دیگری نیز وجود دارند که فرعی هستند یا به نوعی درون سه زمینه فوق قرار میگیرند. شماره بعد به تکنیکهای عملی پرورش ایده خلاقانه تحتصاص خواهد یافت.
(۵ دطه۸ 1۵۱۱۲2۵۵
طا 0اجمتوهه مه ۶ب فتاه بعتتتامءانطهته مر -مصی 0فصه لهمتمطمع) فطا بموه :عصهاما۳2۵ متقصد مب عط فصه هصتهلتتها عطا ه عتحعصصهشوء: لقدهتا ناه صا .ععتاعطاعی فصه م1 رعمععمد عطا رتعطاه 02فا عتح وهتستادع] وج عععطا مامت [۳۳ عصتلهاه ازع عط1 .چاز تادع؟ه 0۶ امنال0زج 2 و2 4ص ۲۵016 ۱ 0عصمنوع0 بجعت ]ه لصو ات5200 "عموم1 عطا اه ۶ عاحمجوهاه عرطامععنامه فقط (061,)1عنط صهتطظ جع ها بعمععمد که حمتاهمتصدوره ها انامه -۱۳۵0۲ عطا 160ص حقط هصتهلتتط ونط1 .مسامناه کتجمصهاه لماجه2ت۲۱۵۲ .ممتاع۷عه ۵۶ آمهعجمه تقصمتا کاحمعصماه ۷۵۲۵۵۵1 ماصا عقصقطه 1۵ برلظانمصره 2۲0 عقط طمتط ممتاوعاه صخه بممتاهعله عطا هصنصوه] بعلمهصه موه و۳۲۵ ۵۵۲06 ۵ عمه معا چم ام م۵ فص فصه عتوموررد ممتللنط معط ۵۶ صمتعا امد و -عصه ۵ 10 رم 60و10 2 مرمع دعمصقطه مصتااه۷ 6 1 0۲۳۷۵۲0 تاج 15 آمعمجمع «عظ خر .عظ0 اصهتوم اصعتعوود فط1 عتاهای فصد زعمامصطهع] ۶ه 10 مق صا عتد جمتاه۷ع(ه عطا ۶ه عاصعصهه ۲6۳۵/۲۲۷۵ تاصعلجممه0صد امد مبه تیه بععصفت لهستطامناتاه جح صا بتعطاه موه 1۵ مصنصهع1 رها 0عامع۲ ]تاه متاقاو ح جمته لقاصممتتمط و 1۵ تقلتصته حمتاهمتصهعه ,فعصف ماه که زاتجهآمصمه عطا ما اعهتلدهه تاعط مط1 .ومنرهاع 2 صا تقاتصنه 211 هه 110025 عط -0:882 1۵۲ جمتایتامز عاطاهاتتاه 2 15 صقام اه حطر10 ۶10 )10 تولنامهز ۵ مد عمقصرو عط رز
عطا و رعجتصومص لمصتعنعه داز صا ,عستامعاتطژهتظ امح عقط حمتط۱ مصتطاعصهد عصتادعه ۵1 مها 01 ومعیا ععصعزدعل معط پاعضا دتطا ممصتالتیلنط صا .60اونجه ۵0 و1 از ناهن جمتافصتعهصا ۵ 0۵۷۷۵۲ وت م1۳21 متاوتایة صرح جهن بدمتاقصلنع فا رفص فط ۲ ,0۳۲6 ,عع10 0 16240 موه «متاقصتععصا صمتا صوبجصا 4صه جمتاه۷ مصصا ود جاتتاععی تعاطا وههفصا ۶ حمنانلجوممع فطا بعجهمطصهه1 ععلیا افتاگ صمتا 2021 204 عمط عاعتمطم6 2 15 زاتاتاهع؟ه 6 هه 260 ۵ معط ممتصمهصه الب واز وعلها عبط .صنا0؟ جععها عفقط مهامامع۳ عطا ما صمزاناژ0و -5010 هصتکصتا ما ۳۳0۶ دز معآمامزم عطا مصامتطع۲600 حعطا ,ررلاههترمه 0عصاترمومل ور مرعزط۳۲۵ مطا 11 .عممتا 00 0 ۲ جمتاتتامو فص تعا12 ۵۲ تمج00٩
