عنوان مقاله، شعر هولدرلین و نقل قولهای مربوط به توصیف درونمایة خانه از مقالهای با عنوان «گاستون بشلار و معماری خانهخیال»، نوشتة سید محمد علی هاشمی، در «آبادی» شمارة ۳۲، زمستان ۱۳۷۸ برگرفته شده است.
درآمد ـ کاشان امروز، آنچه هست و آنچه دیگر نیست
باغ فین یکی از زیباترین شاهکارهای باغسازی جهان در کاشان است؛ خانة عامریها، خانة بروجردیها، خانة عباسیان... از زیباترین خانههای جهان در کاشان است؛ مسجد آقا بزرگ، از بدیعترین نمونههای معماری مسجد و مدرسه در کاشان است. بقعة شاهزاده ابراهیم و بقعههای نظیر آن، با معماری خاص و گنبدهای مخروطی شکل بینظیر، در کاشان است؛ قلعة تاریخی سلجوقی با چشمانداز زیبا، بادگیر خوشنما و شکیل خانة بروجردیها در کاشان است؛ و نه فقط اینها ـ قمصر کاشان هم هست و ابیانة تاریخی که یک اثر هنری یکپارچه است؛ و بسیار آثار ارزشمند دیگری که هست و به چشم نیامده است و به زودی دیگر نخواهد بود؛ مثل خود کاشان که دیگر نیست. دیگر آنچه بود نیست؛ شهر نیست. فقط چند خیابان بدون پیادهرو و لبریز از موتورسوارانی است که همچون پرندگان مهاجم به شهر میتازند، و در پس بدنة خیابانها بافتهای قدیمی تکهتکه شده و نیمه ویرانه است.
آثار به جا مانده از معماری گذشته را همچون گنجی در میان این ویرانهها باید جست تا یافت، و باید شتابان زیبایی خیالانگیزشان را تماشا کرد ـ چرا که دغدغة اتراق در شهری که تنها هتل قابل سکونت آن دور از مرکز شهر، کهنه و متروک است، شهری که امکان پذیرایی از انبوه مشتاقان دیدار از آثار تاریخی شکوهمند گذشته را ندارد، جایی برای آسوده تماشا کردن نمیگذارد. مشکلات آشکار شهری کاشان مؤید این واقعیت است که بهرهبرداری از امکانات موجود جذاب برای جلب گردشگران در گرو سامان بخشیدن به شهر است.
گونهشناسی معماری مسکونی کاشان
اینها نتیجهگیریهایی است که از پژوهشهای پیشین (پیرنیا، راپاپورت، اردلان، توسلی) و نیز از پرسوجو از ساکنان خانههای سنتی، دربارة تنوع فضاها، درجة گشودگی و کیفیت ترکیب آنها، به دست آمده است:
ـ همة خانهها، از کوچکترین تا بزرگترین، چهارگوش یا حیاط مرکزی دارند، و سازماندهی فضایی یکسانی را دنبال میکنند. حیاط در همة این خانهها مرکزیتی کامل دارد و چون قلب خانه عمل میکند.
ـ سه دستة فضایی متمایز وجود دارد: فضاهای کاملاً بسته، فضاهای نیمهبسته، و فضاهای باز. همة فضاهای بسته به طور غیرمستقیم و عمدتاً از طریق فضاهای نیمهبسته به حیاط مرتبط میشوند.
ـ ورودی بهروشنی تعریف شده و از طریق یک یا چند فضا به حیاط متصل میشود. حیاط، از منظر حسی، چون اتاقی روبازِ باز عمل میکند.
ـ عناصر معماری تعریفکنندة گروه فضاهای بسته شامل کف، دیوار و سقف است؛ در فضاهای نیمهبسته، سقف و کف؛ و در فضاهای باز، تنها کف.
ـ ترکیب و همجواری فضاها به گونهای است که هر فضا میتواند از نور طبیعی و چشمانداز برخوردار شود، و فرصت توسعة آینده را داشته باشد.
ـ ترکیب این سه گروه فضایی به گونهای است که یکدیگر را تعریف میکنند: فضای باز، فضای بسته را، و بالعکس. در همان حال، فضاهای نیمهبسته نقش فضاهای انتقالی را ایفا میکنند.
ـ در هر سوی حیاط، ترکیب شبکهمانند لایههای فضایی افقی و عمودی فضاهای متنوعی با ابعاد و ارتفاعهای متفاوت میسازد، که در خدمت همة گونههای فعالیت اجتماعی و عمومی قرار میگیرند.
کیفیات تفکیک فضایی
آشکارترین واقعیتها دربارة تفکیک و خصوصیات فضایی به شرح زیر است:
ـ تنوع زیاد ترازها (زیرزمین، حیاط، طبقة همکف، طبقة اول، بام و غیره).
ـ تنوع زیاد ارتفاعها ـ مثلاً شاهنشین، آلکوو، ایوان و غیره.
ـ تنوع نورپردازی و انواع گوناگون نورگیر.
ـ تنوع ابعاد فضایی ـ از فضاهای بسیار کوچک تا فضاهای عظیم، و فضاهای میانی، در سه گروه بسته، نیمهبسته و باز.
ـ تنوع پوششهای دیواری ـ که فضاهای باز را از یکدیگر، فضاهای بسته را از هم، و فضاهای بسته را از فضاهای نیمهبسته جدا میکند.
ـ تنوع درجة روشنایی ـ که فضاهای بسته را از هم جدا میکند، و دامنة آنها از فضاهای کاملاً تاریک تا فضاهای کاملاً درخشان امتداد مییابد.
ـ تنوع دما، و در نتیجه شکلگیری اتاقهای کاملاً خنک، گرم، یا هوادار.
طرح احیا مجموعة خانة عامریها ـ کاشان، ایران
پروژة تغییر کاربری از خانة مسکونی به مجموعة اقامتی-گردشگری
کارفرما: سازمان میراث فرهنگی ـ طرح پردیسان. طرح: مهندس مهنوش محمدی، تهران ـ خیابان هجرت ـ خیابان صبا ـ شمارة ۱۴، ایران.
پلان مجموعه شامل شش ساختمان است که در ترکیب با حیاط مرکزی و حیاطهای فرعی فضایی غنی برای پذیرایی از مهمانان فراهم میآورد:
ساختمان ۱: هشتی ورودی، حیاط گودالباغچه، پذیرش (اطلاعات و رزرواسیون)، پیشفضای ورودی، صندوق امانات، فروشگاه، سرویسهای بهداشتی، پیشفضای عمومی، فضای نمایشگاه، انبار اداری، انبار تجهیزات، چایخوری و استراحت، چایخانه، آشپزخانه و گنجة آشپزخانه. ساختمان ۲: اتاقهای مهمان ۲ تخته (با سرویس و بدون سرویس)، تالار رستوران، سالن رستوران (سنتی-ایرانی)، انبار مواد غذایی (سرد و خشک)، اتاق سرور و تجهیزات تأسیساتی. ساختمان ۴: چایخوری و استراحت در ربط به آشپزخانه. ساختمان ۸: ورودی مجموعه، پلکان دسترسی، فضای نمایشگاهی. ساختمان ۹: حیاط مهمانخانه، رواق سرپوشیده، شاهنشین غذاخوری، انبار لوازم و تجهیزات مهمانخانه، نانسرویس، سرویس بهداشتی زنانه و مردانه (عمومی)، اتاق تأسیسات.
دو خانة دیگر کاشان ـ طباطباییها و بروجردیها
خانة طباطباییها و خانة بروجردیها در کنار خانة عامری، سه خانة دورة قاجار را تشکیل میدهند که از مهمترین نمونههای معماری مسکونی شهر کاشان محسوب میشوند. پلانها، نماها و جزئیات گچبری و نقاشیهای آنها در ادامه نمایش داده شده است.
اسامی معماران و استادکاران برجستة خانة عامریها
۱ـ حاج اکبر حلی (معمار سنتی). ۲ـ ابوالقاسم غلمانی (یزدیبندی و قطاربندی). ۳ـ محمد سبزیکاریان (رسمیبندی). ۴ـ حاج مرتضی مصطفیفر (گچبری). ۵ـ حاج حسن قضاوی (نجار). ۶ـ منوچهر جزمی (مرمت نقاشی).
عکسها: حبیبه مجدآبادی.
