طراحی اقامتگاه شایستهٔ حجاج در مکهٔ معظمه
دو گروه مهندسان مشاور ایرانی (در بخش حرفهای) و یک گروه دانشجویی ایرانی (در بخش دانشجویی) مسابقهٔ بینالمللی «طراحی اقامتگاه شایستهٔ حجاج در مکهٔ معظمه» را با کسب رتبههای بالا به پایان رساندند. فراخوان این مسابقه در سال ۱۹۹۷ صورت گرفت و مجموعهٔ طرحهای شرکتکنندگان با دو بار تمدید مهلت تا ۳۰ دسامبر ۱۹۹۸ به برگذارکنندگان مسابقه تحویل، و رأی نهایی هیئت داوران در سپتامبر ۱۹۹۹ اعلام شد. بیش از ۱۶۰ شرکتکننده از حدود چهل کشور جهان در این مسابقه ثبتنام کردند، اما قضاوت هیئت داوران نسبت به ۳۴ اثر ارسالی در بخش حرفهای و ۱۴ اثر ارسالی در بخش دانشجویی انجام پذیرفت.
هیئت بینالمللی داوران از میان طرحهای رسیده در بخش حرفهای، ۴ طرح را به عنوان طرحهای برگزیده معرفی کرد که ۲ طرح به معماران ایرانی تعلق داشت؛ و در بخش دانشجویی ۵ طرح را برگزید که یک طرح از آنها متعلق به شرکتکنندگان ایرانی است. جایزهٔ سوم مسابقه در بخش حرفهای به مهندسان مشاور آثار (ASAR) تعلق یافت و طرح مهندس شهوند یوسفیزاده (مهندسان مشاور آرشیکام) مورد تقدیر ویژهٔ هیئت داوران قرار گرفت. همچنین جایزهٔ دوم در بخش دانشجویی به طرح آقای مقصود ابراهیمزاده از دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تبریز تعلق گرفت. لازم به ذکر است که نفرات اول و دوم بخش حرفهای به ترتیب از کشورهای ترکیه و مصر برگزیده شدهاند.
برنامهٔ مسابقه
مسابقهٔ بینالمللی «طراحی اقامتگاه شایستهٔ حجاج در مکهٔ معظمه» با هدف تأمین فضای سکونت موقت یکصد هزار زائر و تسهیلات جنبی مربوط به آنها برگذار شد. زمین پروژه بالغ بر ۲۰۰٬۰۰۰ مترمربع، و شامل بخشهای متعدد سکونتی در چند تیپ اصلی، تجاری، مذهبی، خدماتی، ارتباطی، و… است. سازماندهی عملکردهای پیچیدهٔ اسکان، ارائهٔ خدمات، تردد و اجرای مناسک یکصد هزار زائر طی مدت زمان کوتاهِ برگذاری مراسم حج مضمون اصلی این پروژه است.
واحدهای اصلی اقامتی خواستهشده در برنامهٔ مسابقه عبارت بودهاند از: اتاقهای سه تا چهار تختی به صورت واحدهای جدا از هم با سرویس مخصوص به خود (با امکان پذیرایی ۱۵ تا ۲۰ نفر در هر واحد و با پیشبینی حداکثر ۴ مترمربع برای هر نفر)؛ و واحدهای اقامتی گروهی (Ward Type) برای ۲۰ تا ۳۰ نفر با سرویسهای مخصوص به خود، برای استفادههای متنوع و چندمنظوره. علاوه بر فضاهای اقامتی، مجموعهای کامل از فضاها شامل مسجد اصلی مجموعه و نمازخانه، مرکز تجاری، بخشهای مدیریت و انتظامات و دفاتر پذیرش توریست، بخشهای پزشکی و درمانی و داروخانه، رستوران، کافه و آشپزخانههای مورد نیاز، صرافی، سوپرمارکت و دیگر واحدهای خدماتی، سرسراهای ورودی، سالنهای انتظار، فضاهای ارتباطی و غیره، جزء برنامه بوده است. برج ۸۰ متری با تانک بزرگ آب، رستوران گردان در بخش فوقانی، طرح جامع با مسجد اصلی، پارک، پایانهٔ وسایل حمل و نقل عمومی، تأسیسات مرکزی، پارکینگ، فضاهای باز، آبنماها و میادین، دروازهٔ ورودی یادمانی، و مرکز تجاری در سطح شهر از دیگر ملزومات طرح بودهاند.
برخی از نکات مورد تأکید هیئت داوری: تفاوت برنامهٔ اقامت با طرحهای معمول (استفاده بسیار کوتاه در ایام حج و نیاز به انعطاف برای کاربری در بقیهٔ سال، از جمله حج عمره)؛ وضوح سیرکولاسیون پروژه و دسترسی سریع زائران به وسایل نقلیه برای رفتن به اماکن مقدس؛ طراحی فضاهای خلوت در میان ازدحام؛ تهویهٔ طبیعی و استفادهٔ مناسب از نور خورشید، کنترل نور و صرفهجویی در مصرف انرژی؛ آبیاری کارآمد فضای سبز و تاب تحمل حجم عظیم تردد در اوج ازدحام.
جوایز: در بخش حرفهای برنده اول ۵۰٬۰۰۰ دلار، برنده دوم ۳۰٬۰۰۰ دلار، برنده سوم ۲۰٬۰۰۰ دلار؛ در بخش دانشجویی برنده اول ۸٬۰۰۰ دلار، برنده دوم ۴٬۰۰۰ دلار، برنده سوم ۳٬۰۰۰ دلار؛ به علاوه پنج جایزهٔ ۵۰۰ دلاری برای پنج طرح دیگر.
برندهٔ سوم بخش حرفهای ــ مهندسان مشاور آثار (ASAR)
تیم طراحی: مدیر پروژه احمد ابریشمی، مدیر طراحی کوروش رفیعی، مدیر هماهنگی شروین ابریشمی، همکاران طراح فؤاد سینایی، زینالعابدین بنایی، مانی ایمانی؛ بخش کامپیوتر: آرمان مصدقی، فرامرز نیاکان، کوروش گلنبی، حمید افتخاری؛ بخش سازه: محمد شمشادی، مانی ابریشمی؛ طراح گرافیک: حسین شهرابی. نظر داوران: «توانایی این طرح در سازماندهی عملی و کاربردی آن و نحوهٔ جانمایی واحدهای مسکونی است. توزیع متنوع لابیها در مجموعهٔ مسکونی از یکنواختی طرح کاربردی کاسته و دسترسی به مجموعهٔ مسکونی را تسهیل مینماید. مکانهای عمومی، به ویژه فضاهای اطراف مسجد اصلی، یک ساختار سازمانی قوی و جذاب را نسبت به آنچه در طراحی مجموعههای مسکونی به کار گرفته شده فراهم میکند.»
طرح مورد تقدیر ویژه هیئت داوران ــ شهوند یوسفیزاده (مهندسان مشاور آرشیکام)
دستیاران طراحی: حامد صادقزاده، ابراهیم توانا؛ مطالعات: آذین معالج، حمید رضا ناصر نصیر؛ ترسیم و گرافیک کامپیوتری: مریم حاجحسینعلی، امیرعباس شیرازی، آرش افشار احمدی؛ ترجمه: شادی اردلان؛ با تشکر از راهنماییهای آقای مهندس رضا دبیری. شرح طرح: فرم کلی مجموعه مونومانی با الهام از طبیعت میزبان خود (صحرا و خطوط نرم کوهها و تپهها و در اصل چادرهای آن) است و استقرار آن به صورت یک Land Mark در میان احجام کوبیک شهری، تمثیلی است از احترام به ارزشهای نمادین و ویژگیهای بصری نهفته در منطقهٔ حجاز. چهارچوب معمارانهٔ این فرم حجمیِ آزاد در چهار مرحله به دست آمده است: ۱) ایجاد یک مرکزیت به صورت یک میدان عظیم بیضیشکل؛ ۲) ایجاد چهار برش بزرگ موازی در جهت شرقی-غربی که فراهمآورندهٔ گذرگاههای اصلی مجموعه بوده، آن را به پنج ناحیهٔ اصلی کاربردی تقسیم میکند؛ ۳) ایجاد یک سری برش عمیق توسط صفحات مرزبندیشده، تحت تأثیر دو قطب مؤثر بر سایت ــ کوه طور در شمال و خانهٔ کعبه در جنوب غربی ــ که در فضا و در پلان آرایش گرفتهاند؛ ۴) ایجاد یک سری بازشویِ موازی و باریک با فرمهای افقی و طولی به عمق حجم، که نور و گردش هوا را به داخلیترین قسمتهای کاربری مجموعه میبرد. گشایش بیضیشکل مجموعه، با قابلیتهای چندبعدی کاربری خود و به همراه موقعیت قرارگیری، نقطهٔ عطف طرح را میسازد. این صحن بیضیشکل، در کنار راستهٔ تجاری و در دل مجموعهٔ سکونت، نقش یک میدان را بازی میکند؛ و با بهکارگیری یک سایبان بزرگ چادری و یک منار مرتفع که سازهٔ کششی چادر را حمل میکند، در هنگام نماز مبدل به مسجدی میشود که یادآور فرم و مقیاس اولین مسجد اسلام است. نظر داوران: «علیرغم وضوح کم معرفی خواستههای برنامه، این طرح تجربهای جسورانه و متهورانه است برای آزمودن فرمهای مدرنِ معمارانه در محیطی سنتی. تلاش این پروژه برای احتراز از پیشنهاد طرحی سنتی و رویکرد به سوی فرمهای طبیعی، طرحی مفهومپردازانه (conceptual) و جذاب را پدید آورده است که به عقیدهٔ داوران میتوانست به طراحی قابل اجرا تبدیل گردد.»
برندهٔ دومِ بخش دانشجویی ــ مقصود ابراهیمزاده (دانشگاه آزاد اسلامی تبریز)
مشاور طرح: کاظم فیروزمند؛ همکاران طرح: صمد پور موسوی، محمد تقی صفری؛ ترسیم رایانهای: علی حمیدی، حامد اصلزاد؛ استاد راهنما: دکتر منوچهر مزینی. ایدهٔ پایه: تمرکززدایی ــ اسکان و جابهجایی یکصد هزار زائر نیاز به تدابیر مناسب در سایت دارد؛ هدایت این جمعیت به یک فضای محدود و عبور آنان از مسیری به نام «پیشفضا» با تنگناها و مشکلات زیادی مواجه خواهد بود. در این طرح مراجعه به مجموعه به صورت غیرمتمرکز ــ از مدخلهای متعدد ــ صورت میگیرد، از طریق محور ورود و خروج اصلی و آسانسورها و پلههای هر بلوک. دو رویهٔ طرح: (الف) رویهٔ پایین ــ شیبی که از انعطاف این رویه در ضلع غربی مجموعه به وجود میآید، دسترسی پیادهٔ زائران را ممکن میکند؛ مهمترین کارکرد این رویه، پارک مجموعه است که در ادغام با مسیرهای حرکتی خودروها، آسانسورها و پلههای واحدهای مسکونی، ایستگاههای اتوبوس، توقفگاههای خودروهای سبک و سنگین، بارانداز و تأسیسات مرکزی طراحی شده است. ارتفاع این فضای پارک بین ۴ تا ۱۴ متر متغیر است. (ب) رویهٔ بالا ــ دسترسی اصلی پیادهٔ زائران به فضاهای استراحت (بلوکهای مسکونی) است، با مسیری برای عبور اضطراری خودروهای امدادی. نظر داوران: «این طرح مبتکرانه، کارایی فرمهای معماری نوین را جلوهگر میکند. نقشهٔ موقعیت شهری (پلان سایت) بسیار اندیشمندانه طراحی شده و جابهجایی زائران را به خوبی میسر ساخته است. فرمهای ساختمانی با روندی بسیار مفصل با جزئیات تمام در راستای برنامهٔ پیشبینیشدهٔ مجموعه است. هیئت داوران مراتب تحسین و تقدیر خود را از ابداع و ترکیب ابتکاری ارائهٔ رایانهای و روشی که بیشتر گرایش سنتی دارد ابراز میدارد.»
اطلاعات کامل مسابقه در سایت مهراز قابل دریافت است: www.Avand.net/Mehraz/awards/awards.htm · E-Mail: Mehraz@Avand.net