درباره گنجینه خط و کتابت میرعماد
گنجینه خط و کتاب میرعمادالدین مجموعه تخصصی خوشنویسی ایران است که به معرض تماشای عموم گذاشته می‌شود. فکر برپائی این گنجینه از آنجا آغاز شد که تاکنون مجموعه‌ای جامع و پربار که معرف مهمترین هنر اسلامی ایران باشد در جائی گردآوری و عرضه نشده بود. از این رو در پی کوشش گسترده و طولانی در جهت گزینش آثاری نفیس و منحصر به فرد از گنجینه‌ها و مخازن سازمان میراث فرهنگی کشور، بهترین نمونه‌ها انتخاب و سعی شد تصویری کافی از قلمهای شش گانه اصلی و قلمهای افزوده شده پس از قرن هشتم هجری ترسیم گردد. گنجینه خط و کتابت میرعماد هر چند توانسته مجموعه‌ای از عالی‌ترین قطعات خوشنویسی میرعماد الحسنی خوشنویس بزرگ اواخر قرن دهم، اوایل قرن یازده هجری ایران را فراهم آورد، اما تنها به معرفی آثار میرعماد محدود نمانده است و به صورتی تنظیم شده تا بازدیدکنندگان و مشتاقان بتوانند سیر تحول خوشنویسی ایران از قرن سوم تا قرن چهاردهم هجری را ضمن نگاهی گذرا به خطوط مختلف پیش از اسلام ایران دنبال کنند و از آن بهره ببرند. در انتخاب نمونه‌ها و آثار گردآمده در این مجموعه از یاری و کارشناسی اساتید بزرگ خوشنویسی معاصر ایران بهره برده‌ایم و حق است با تشکر فراوان اذعان کنیم که بی همراهی آنان حاصلی چنین شایسته و مفید فراهم نمی‌آمد. بنای گنجینه میرعماد متعلق به نیمه قرن چهاردهم هجری است و ویژگیهای معماری آن دوران را دارد و از جمله عمارتهای جنبی و ظریفی است که در مجموعه سعدآباد قرار دارد. این ساختمان در تغییر و تبدیلی نامناسب مدتی به عنوان منزل مسکونی یکی از دختران شاه مورد استفاده قرار گرفت و به همین منظور بخشهائی از ساختار اصلی درون ساختمان دستکاری شده و با ایجاد فضاهای کاذب به کل تغییر شکل یافت. پس از انقلاب اسلامی ایران این عمارت و دیگر بناهای سعدآباد به ثبت آثار ملی رسید و در پی تبدیل این گونه بناها به گنجینه مفید فرهنگی تاریخی این ساختمان به گنجینه خط و کتابت میرعماد اختصاص یافت و ساختمان آن در طراحی و تمهیدی دقیق مرمت کامل گردیده و احیاء شد. تمامی تجهیزات زائد و فضاهای افزوده آن حذف گردید و در مرحله نخستین بنا به صورت اولیه آن سالم‌سازی و استحکام بخشی و تکمیل شد و در راستای این تبدیل با حفظ هماهنگی و روح کلی ساختمان الحاقات ضروری و خاص به آن علاوه شد. در طراحی محوطه و فضای بیرون نیز سعی شد تداوم همین روحیه و تناسب آن با دوره تاریخی بنا حفظ گردد.
طراحی موزه و معماری داخلی و نظارت آن را خانم مهندس فیروزه اطهاری انجام داده و مدیریت طرح آقایان دکتر شفیعی و مهندس خداوردی و طراح و ناظر محوطه آقای مهندس هومن صدر بوده‌اند. همچنین مسئولین دفتر فنی مجموعه سعدآباد و دیگر استادکاران در حسن اجرای این کار سهم عمده‌ای داشته‌اند.
در اینجا باید با قدردانی از همه همکاران و دیگر عواملی یاد کرد که با علاقه فوق‌العاده این مهم را به انجام رسانده‌اند. این گنجینه در زمستان ۱۳۷۶ افتتاح گردید.
سازمان میراث فرهنگی ایران
شرح پروژه
در سال ۱۳۵۷ به سفارش سازمان میراث فرهنگی کشور طراحی و نظارت بر اجرای این پروژه آغاز شد. این ساختمان عمارت دو طبقه آجری متعلق به اوایل دهه اول ۱۳۰۰ شمسی بود که در سالهای بعد بدون توجه به اصالت و کاربری اصلی بنا بخشهایی به آن اضافه یا از آن حذف شده و در سالیان اخیر متروک مانده بود. پیشنهاد تبدیل این بنا به موزه خوشنویسی میرعماد با توجه به ظرافت بنا و ارتباط آن با ظرافت هنر خوشنویسی ایرانی مطرح شد.
در طرح مرمت بنا تغییرات بنیادی به عمل آمده عبارت بوده‌اند از:
ـ تخریب دیوارهای زائد که فضا را به اتاقهای بسیار کوچک و نامناسب تقسیم می‌کرد و با فضای مناسب و نحوه گردش در یک موزه تناسبی نداشت.
ـ برداشتن سقفهای کاذب استین لس پیش ساخته و کلیه الحاقات اضافی که بنا را بیشتر شبیه به یک رستوران کرده بود.
ـ برداشتن کامل کف ساختمان و ایوان شامل موکتها و موزائیکهای فرسوده.
ضمن برداشتن سقفهای کاذب طبقه دوم که حدوداً ۱٫۵ متر با سقف اصلی فاصله داشت، مجموعه‌ای از گچبری‌های زیبای اصلی بنا پدیدار شد. این گچبری‌ها که بخش عمده آن بر اثر مرور زمان از میان رفته بود، بر روی تخته پوش سقف اتاقهای مختلف کار شده بود. پس از تغییرات ذکر شده مرمت و بازسازی بخشهای ساختمان به شرح زیر انجام گرفت:
ـ بازسازی گچبری‌های اصلی با توجه به نمونه‌های کوچک باقی مانده با نهایت دقت و وسواس به نحوی که عیناً به وضعیت اصلی بازگردانده شود.
ـ مرمت سقف ایوانهای دو طبقه که در اصل به صورت لوزی‌های روی تخته‌پوش کار شده بودند و برگردان آن به حالت اصلی و مرمت و تعویض پنجره‌های چوبی دو طبقه و نرده‌های چوبی اطراف ایوان که اغلب پوسیده و از میان رفته بودند.
ـ تعویض سیستم تأسیساتی ساختمان که به دلیل رطوبت زیاد منطقه تماماً پوسیده بود و تعویض و عایق‌بندی کف طبقه همکف.
ـ تطبیق و تنظیم بخشهای الحاقی بنا با کاربری جدید بی آنکه به روح و سبک آن کوچکترین لطمه‌ای وارد شود.
ـ فرش کف تمامی بنا از سنگهای نخودی و قهوه‌ای با حاشیه مثلثی به شیوه موزائیکهای دوره رضاشاهی.
ـ تزئین حاشیه اتصال سقف به دیوار در قسمت ورودی با گچبری‌های برگرفته از شیوه‌ای که در کاخ سبز مجموعه سعدآباد به کار رفته است.
ـ تهیه سیستم نور غیرمستقیم با استفاده از ریل و پروژکتورهای متداول و طراحی کنسولهای گچی نزدیک به سقف با طرحهای مناسب همان دوران به طور مجزا برای هر طبقه.
ـ پوشاندن پنجره اتاقها و سالن از داخل و جاسازی ویترینهای هم اندازه با آنها و طراحی و نصب میز اطلاعات در قسمت ورودی به همراه آرم موزه به صورت تراش روی شیشه.
طراحی محوطه
در بخش طراحی محوطه، با مطالعه در حال و هوای معماری اواخر دوره قاجار و اوائل دوره پهلوی کوشش شد اصول و قواعد اساسی فرهنگ معماری آن دوره که می‌بایست طبعاً راهنمای بازسازی یک بنای متعلق به آن باشد تدوین شود. با در نظر گرفتن بناهای مشابه این عمارت در مجموعه سلطنتی آن دوره از جمله عمارت احمد شاهی در کاخ نیاوران و درشگه‌خانه در مجموعه سعدآباد، برای اجرای محوطه‌سازی، مصالح گوناگونی مورد توجه قرار گرفت اما هیچکدام مثل آجر نمی‌توانست هویت بنا را در بدو ورود به محوطه معرفی کند. بنابراین نهایتاً طرح محوطه این بنای زیبا با استفاده از آجرهای مربع هم به عنوان مصالح اصلی و هم به عنوان عنصر تزئینی با رعایت اصل هماهنگی محوطه با نمای آجری ساختمان و ایجاد کانالهای آب روان در سطح محوطه و اطراف بنا به گونه‌ای که جویبارها و قناتهای محلی آن دوران را تداعی کند و در عین حال آبهای زیرزمینی را تا حدی تخلیه کند، اجرا شد.
در اجرای این طرح از تعدادی از آجرهای اصلی دوره رضاشاهی موجود در مجموعه نیز استفاده شد که در کنار مصالح جدید زیبائی خاصی دارد. وجود یک حوض و آبنمای مربع با کاشیکاری متناسب با عناصر تزئینی موجود در نمای ساختمان، انعکاس نما در آب، مجموعاً تصویری زیبا و گویا از هویت معماری عمارت را ساخته است. طراحی آرم موزه در دو عنصر متقارن روی نما با استفاده از کاشی‌های آبی و سفید علاوه بر تکمیل زیبائی بنا نماد دوران شاخص در تاریخ خوشنویسی ایران نیز به شمار می‌آید.
