شواهد و مدارک ساختمانی و شواهدی مانند تخریب یا فرسایش که در طول تاریخ شهرهای ایران، که در آن ساختوساز عمومی، نقش پیشآمدگی را در بسیاری از زمینههای فنی، اقتصادی، اقلیمی و اجتماعی تحول داده است. تنوع پیشآمدگیها در ساختمانهای ایرانی همچنان ابعاد گوناگونی به ثبت رسیدهاند. در بسیاری از شهرها این پیشآمدگیها به دلیل شرایط اقلیمی و اقتصادی متفاوت در شهرهای جنوبی، مرکزی و شمالی صورت گرفتهاند. در این مقاله به بررسی این تنوع به ویژه در رابطه با اقلیمهای مختلف مهرابانی ایران میپردازیم.
نقشهای اقلیمی و اجتماعی پیشآمدگی
شواهد و مدارک ساختمانی و معماری از سرتاسر ایران، ساختار شکلگیری و چگونگی فضای پیشآمدگی را در دورههای مختلف به ما نشان میدهد. در شهرهای جنوبی ایران، که در آن شدت تابش آفتاب بسیار بالا است، نقش پیشآمدگی به طور عمده برای ایجاد سایه و کاهش ورود نور مستقیم به فضای داخلی است. در شهرهای حاشیهای دریای خزر، که در آن اقلیم مرطوب با بارش زیاد است، پیشآمدگی نقش مهمی در کنترل بارش و حفاظت از دیوارها و درها در برابر آب و رطوبت دارد.
در نواحی کوهستانی و سرد ایران، پیشآمدگی نقش پنجرهگیر یا فضای جلوی پنجره برای کاهش سرد شدن داخل بناها در فصل سرما و افزایش فضای کاربردی در فصل گرما را ایفا میکند. در بعضی موارد پیشآمدگی نقش اجتماعی نیز دارد و فضای نشست و معاشرت زنان و بچهها را در فضای بیرونی فراهم میکند.
انواع پیشآمدگی
- ۱) ایوان ـ بزرگترین و معروفترین نوع پیشآمدگی در معماری ایرانی. ایوان فضایی نیمهبسته است که از سه طرف توسط دیوارها و از یک طرف به فضای بیرون باز است. در خانههای قدیمی، ایوان به عنوان فضای رابط بین داخل و حیاط مرکزی عمل میکند.
- ۲) شناشیر (شناشیل) ـ نوعی پیشآمدگی چوبی با مشبکهای دقیق، که در شهرهای جنوبی ایران مانند بوشهر و خرمشهر و بصرهٔ عراق متداول است. شناشیر فضای داخلی را با فضای خیابان مرتبط میکند بدون اینکه از بیرون قابل رؤیت باشد.
- ۳) کرناش ـ پیشآمدگی سنگی یا گچی که در نمای بناهای رسمی به کار میرود. کرناش نقش تزئینی و سایهاندازی دارد.
- ۴) باج، طاقچه، تاقگرد ـ پیشآمدگیهای کوچکتری که در دیوار خارجی یا داخلی بنا تعبیه میشوند برای نگهداری اشیا، روشنایی و تزئین.
پیشآمدگی در نمای ساختمانهای امروز
در معماری امروز ایران، پیشآمدگی به اشکال مختلف به کار میرود: بالکنها، تراسها، سایبانها، سقفهای پیشآمده. در ساختمانهای پانصد متر مربع یا بیشتر، پیشآمدگی نقش مهمی در کنترل اقلیم درون بنا و مصرف انرژی دارد.
تنوع پیشآمدگیها در یک ساختمان مفروض به اختلاف اقلیمی شرایط مختلف بستگی دارد. ساختمانهای جنوب ایران بیشتر در رودبار و منجیل، که شدت تابش آفتاب بالا است، نسبت به سایر مناطق نیاز به پیشآمدگیهای بیشتر و عمیقتری دارد. شمال ایران، که در آن بارش از همه مناطق بیشتر است، طولیترین پیشآمدگیها در ایران دارد که برای حفاظت دیوارها و درها در برابر باران و رطوبت ضروری است.
مثالها
- منطقهٔ خمسه/خرسان ـ پیشآمدگیها به طور سنتی برای محافظت بنا در برابر آفتاب و گرما به کار رفتهاند.
- منطقهٔ خمسه/خنواس (خراسان) ـ پیشآمدگیهای چوبی و تزئینی در روستاهای کوهستانی.
- بنای دورهٔ قاجار، تهران ـ مجموعههای پیشآمده پلکانی با کاشیکاری.
- مجتمع مسکونی Saint Quentin en Yvelines، پاریس ـ نمونهای از کاربرد پیشآمدگی در معماری معاصر اروپایی، با شکلگیری دایرهوار و بالکنها.
نتیجهگیری
پیشآمدگی در معماری ایرانی یک عنصر چندبعدی است که نقشهای اقلیمی، اجتماعی و زیباییشناختی متعدد دارد. شناخت این تنوع و کاربرد آن در معماری معاصر میتواند راهحلهای مفیدی برای کنترل اقلیم و افزایش کیفیت فضای داخلی ساختمانها ارائه دهد.