معماری معاصر

رنزو پیانو: مرکز فرهنگی ژان-ماری تجیبائو

سهیلا بسکی·معمار ۴
رنزو پیانو: مرکز فرهنگی ژان-ماری تجیبائو

ساخت مرکزی برای بیان فرهنگ کاناک تصمیمی بود که دولت فرانسه در طی کنفرانس صلح پس از شورش‌های سال ۱۹۸۴ و ۱۹۸۸ در کالدونیای جدید اتخاذ کرد. این مرکز به نام رهبر کاناک که در سال ۱۹۸۹ کشته شد نامگذاری شده است. آژانس توسعه فرهنگ کاناک، به ریاست ماری کلود تجیبائو، مسابقه‌ای بین‌المللی برگزار کرد که رئیس جمهور فرانسه نیز حمایت از آن را به عهده گرفت.

این مکان بسیار زیبا حدود ده کیلومتری شرق نومه آ قرار دارد. این پیشامدگی به شکل شبه‌جزیره‌ای است بین اقیانوس و تالاب. این موقعیت تضادهایی قوی ایجاد می‌کند؛ زیرا یک طرف آن رو به بادهای غالب و آب‌های عمیق اقیانوس آرام است، در حالی که جانب دیگر رو به تالاب و بسیار آرام است. طول جاده ۲۳۰ متر است. در یک طرف، ساخت و سازهای کوتاه به نرمی به طرف تالاب شیب می‌روند؛ در طرف دیگر، در برابر بادهای مداوم شرقی، بناهای بلندی می‌بینیم که استعاره بصری مسکن سنتی کاناک را به نمایش می‌گذارند.

نمای هوایی مرکز فرهنگی ژان ماری تجیبائو بر روی شبه‌جزیره تینا
نمای هوایی مرکز فرهنگی بر روی شبه‌جزیره تینا. ده سازه پوسته‌ای شکل در سه خوشه دهکده‌ای در طول ستون فقرات شبه‌جزیره چیده شده‌اند، با تالاب و حرا در پیش‌زمینه و اقیانوس آرام در پس‌زمینه.

طرح پروژه از شکل محل و برجستگی آن گرفته شده است. طرح در طول یک ستون فقرات امتداد می‌یابد که تیغه تاج شبه‌جزیره را دنبال می‌کند. همچون در دهکده‌های کاناک، جاده سبب انسجام مجموعه می‌شود. بناها در دو طرف در سه گروه ساختمان قرار دارند که فضاهای سبز آنها را از هم جدا می‌کنند. به این ترتیب، سه «دهکده» ایجاد شده است که هر کدام جزیره‌ای است با کارکردی معین، با فضاهایی برای نمایش فرهنگ سنتی و معاصر کاناک: یک آمفی‌تئاتر، کتابخانه، رسانه‌کتابخانه و لابراتوارهای آموزشی.

◆ ◆ ◆
برش از روی رسانه‌کتابخانه و لابراتوارهای کنونی
برش از روی رسانه‌کتابخانه و لابراتوارها. ساختار دوپوسته‌ای چوبی به وضوح دیده می‌شود: دنده‌های منحنی بیرونی از چوب ایروکو آزادانه بالاتر از پوسته درونی ضدآب بالا می‌روند و کانال تهویه طبیعی را بین دو لایه ایجاد می‌کنند.
پلان رسانه‌کتابخانه و لابراتوارها
پلان خوشه رسانه‌کتابخانه و لابراتوارها. صندوقچه‌های دایره‌ای با یک راهرو سرپوشیده خطی متصل شده‌اند که به عنوان ستون فقرات مرکزی پروژه عمل می‌کند و هر سه گروه دهکده را به هم پیوند می‌دهد.
مرکز فرهنگی از فاصله دور در برابر آسمان آبی
مرکز فرهنگی از فاصله دور. ده صندوقچه با ارتفاع‌های متفاوت بالاتر از پوشش گیاهی استوایی انبوه همچون خوشه‌ای از فرم‌های عمودی بالا می‌روند و قله‌های باز آنها در برابر آسمان اقیانوس آرام نمایان است.
◆ ◆ ◆

نقشه‌های معماری

برش از روی سرسراها
برش از روی سرسراها. این برش تفاوت چشمگیر مقیاس بین سازه‌های بلند پوسته‌ای و گالری‌های اتصالی کوتاه و افقی که فضاهای نمایشگاهی و خدماتی را در خود جای داده‌اند، آشکار می‌سازد.
طبقه همکف
پلان طبقه همکف. تمام ده صندوقچه در سه گروه‌بندی دهکده‌ای در طول ستون فقرات مرکزی قابل مشاهده هستند، با باغ‌ها و فضاهای سبز بین خوشه‌ها.
نیم طبقه
پلان نیم‌طبقه. گالری‌های سطح بالا در درون صندوقچه‌های بزرگ‌تر و صندلی‌های آمفی‌تئاتر در این سطح قابل مشاهده هستند.
◆ ◆ ◆

نماها

نمای شمال غربی
نمای شمال غربی، رو به اقیانوس. ارتفاع‌های تدریجی سازه‌های پوسته‌ای سیلوئتی ریتمیک ایجاد می‌کنند که یادآور دهکده‌ای از خانه‌های سنتی کاناک است که در طول تیغه رشد می‌کنند.
نمای جنوب شرقی
نمای جنوب شرقی، رو به تالاب. در این سمت محافظت‌شده، گالری‌های افقی کوتاه بر ترکیب‌بندی غالب هستند و سازه‌های پوسته‌ای در پشت آنها بالا می‌روند.
سازه‌های پوسته‌ای مدرن با کلبه سنتی کاناک در پیش‌زمینه
سازه‌های پوسته‌ای مدرن مرکز فرهنگی در کنار یک خانه سنتی کاناک. کلبه مخروطی کاهگلی در پیش‌زمینه سنت معماری بومی را نشان می‌دهد که الهام‌بخش طرح پیانو بوده است، در حالی که نرده چوبی ریتم عمودی دنده‌های سازه‌ای ساختمان‌های جدید را تکرار می‌کند.
◆ ◆ ◆
جزئیات نمای شمال غربی
جزئیات نمای شمال غربی. چارچوب سازه‌ای صندوقچه‌ها با ارتفاع‌های تدریجی و گالری‌های کوتاه اتصالی نشان داده شده است.
جزئیات نمای جنوب شرقی
جزئیات نمای جنوب شرقی. شیب ملایم زمین به سمت تالاب در این نقشه دیده می‌شود.
نمای مرکز فرهنگی از سمت تالاب
نمای مرکز از سمت تالاب. سازه‌های پوسته‌ای از میان پوشش گیاهی استوایی انبوه — کاج‌های نورفولک، نخل‌های نارگیل و درختان بومی — همچون فرم‌های ارگانیک از دل منظره سر بر می‌آورند. ارتفاع‌های متفاوت صندوقچه‌ها ترکیب‌بندی‌ای ایجاد می‌کند که در عین یادمانی بودن، طبیعت‌گرایانه نیز هست.
◆ ◆ ◆

اقلیم و تهویه طبیعی

در طرح برگزیده تعمدی در جلوه‌فروشی دیده نمی‌شود. روش کار با چوب و انحنا دادن به قطعات سازه‌ای از طریق تحقیق و آزمایش گسترده کشف شد. این بناها نه فقط تقلید صرف از «صندوقچه‌ها»ی سنتی کاناک نیستند — نامی که به مسکن محلی داده شده — بلکه شکل خاص خود را از روش ساختی اقتباس کرده‌اند که خاص منطقه اقیانوس آرام است و در آن از تهویه طبیعی استفاده می‌شود. تهویه از طریق وارد کردن جریان هوای خنک در بخش فوقانی بنا انجام می‌شود.

الگوهای تهویه طبیعی در شرایط مختلف بادی
الگوهای تهویه طبیعی. نمودارها نشان می‌دهند که ساختار دوپوسته‌ای چگونه به شرایط مختلف باد پاسخ می‌دهد: باد ملایم (۶ تا ۱۰ متر در ثانیه)، باد خیلی خفیف (کمتر از ۳ متر در ثانیه)، باد خفیف (۳ تا ۶ متر در ثانیه)، باد مخالف (۳ تا ۱۰ متر در ثانیه)، باد شدید (۱۰ تا ۱۵ متر در ثانیه) و گردباد. دریچه‌های بین پوسته‌های داخلی و خارجی باز و بسته می‌شوند تا جریان هوا تنظیم شود.

صندوقچه‌ها طوری طراحی شده‌اند که بادهایی را که تقریبا همیشه از یک جهت می‌وزند دریافت کنند و پیوسته دمای داخلی را طوری کاهش دهند که هوای گرم مدام تخلیه شود. بدیهی است که این سازه‌ها طوری طراحی شده‌اند که در برابر هر رخداد اقلیمی، به‌ویژه توفان‌های گرمسیری تاب آورند. بناهای کوچکتر رابطه‌ای نزدیک با محیط طبیعی دور و بر خود ایجاد می‌کنند. اهمیت دادن به چشم‌انداز در کالدونیای جدید هنری است که پیوندی عمیق با فرهنگ کاناک دارد؛ فضای طبیعی بین صندوقچه‌ها و اطراف آنها دقیقا به همان شیوه‌ای احیا و حفظ می‌شود که مردمان ملانزیایی به طور سنتی در حفاظت از محیط طبیعی خود به کار می‌برند.

جزئیات سازه پوسته‌ای از بیرون
جزئیات سازه پوسته‌ای از بیرون. دنده‌های عمودی چوب ایروکو به سمت بالا به داخل خم می‌شوند، در حالی که مهارهای افقی فولاد ضدزنگ و دریچه‌های چوبی فضای بین پوسته‌های بیرونی و داخلی را پر می‌کنند. سقف شیشه‌ای گالری اتصالی کوتاه در زیر دیده می‌شود.
«تکنولوژی برتر، اجرای ملایم.» مدرنیته، طبیعت و سنت با هم آشتی می‌کنند.

تکنولوژی برتر زیربنای تکوین پروژه‌ای است که پایه در مفهوم خاطره دارد. در این شیوه — «تکنولوژی برتر، اجرای ملایم» — مدرنیته، طبیعت و سنت با هم آشتی می‌کنند. استفاده از چوب لایه‌ای ایروکو برای سازه اصلی، همراه با اتصالات فولاد ضدزنگ و سیستم تهویه خودکار پیشرفته، ترکیبی از خرد ساخت بومی و مهندسی معاصر را نمایندگی می‌کند که بی‌سابقه است.

◆ ◆ ◆

جزئیات سازه‌ای

جزئیات اتصالات سازه به صورت آکسونومتری انفجاری
آکسونومتری انفجاری اتصالات سازه‌ای. اعضای چوب لایه‌ای ایروکو توسط گره‌های ریخته‌گری فولاد ضدزنگ به هم متصل شده‌اند، با میله‌های کششی که مهاربندی جانبی بین دنده‌های منحنی را فراهم می‌کنند.
تصویر نزدیک از اتصالات واقعی سازه
نمای نزدیک از اتصالات واقعی سازه. دقت ریخته‌گری‌های فولاد ضدزنگ و گرمای چوب ایروکو به یک اندازه مشهود است.
برش عمودی از یک صندوقچه
برش عمودی از یک صندوقچه. نقشه نشان می‌دهد که دنده‌های منحنی چگونه توسط اعضای افقی و کابل‌های کششی به هم متصل شده‌اند تا چارچوبی صلب و در عین حال سبک‌وزن ایجاد کنند.
نمای داخلی رو به بالا از درون یک صندوقچه
نمای رو به بالا از درون یک صندوقچه. دنده‌های چوبی همگرا، کابل‌های کششی فولادی و دریچه‌های افقی نماهایی از آسمان را قاب می‌کنند و حسی کلیسایی از محصوریت و تعالی ایجاد می‌کنند.
◆ ◆ ◆

فضاهای داخلی

فضای داخلی اتاق کنفرانس دایره‌ای
فضای داخلی اتاق کنفرانس در یکی از صندوقچه‌های بزرگ‌تر. پانل‌های چوبی منحنی دیوارها را پوشانده‌اند، با پنجره‌های کلرستوری و دریچه‌های قابل تنظیم در بالا که نور طبیعی فیلترشده را وارد می‌کنند. پالت گرم چوب و رنگ‌های خاکی فضایی تامل‌برانگیز متناسب با ماموریت فرهنگی مرکز ایجاد می‌کند.
راهرو مرکزی مرکز فرهنگی
راهرو مرکزی که سه گروه دهکده را به هم متصل می‌کند. دیوارهای شیشه‌ای با قاب چوبی و دریچه‌های افقی در هر دو طرف نور طبیعی و تهویه عرضی فراهم می‌کنند و در عین حال نماهایی از باغ‌ها و پوشش گیاهی اطراف را قاب می‌کنند.
نمای دراماتیک غروب یک صندوقچه با نور داخلی گرم
یک صندوقچه در غروب. نور گرم داخلی از میان دنده‌های عمودی ایروکو و دریچه‌های افقی می‌تابد و بنا را به فانوسی درخشان تبدیل می‌کند. ساختار دوپوسته‌ای که در روز حائل اقلیمی عمل می‌کند، در شب تبدیل به فانوسی بیانگر می‌شود که ظرافت اسکلتی سازه را آشکار می‌سازد.
مجله معمار
شماره ۴ · زمستان ۱۳۷۷ · منبع: ال کروکی، شماره ۹۲، ۱۹۹۸