به عکسهای این مقاله نگاه کنید! شیشههای عطر بهراستی تمامی خصوصیات یک پدیدۀ دوستداشتنی را دارند. زیبایی، شکوه، لوکس بودن و تشخص را میتوان در طراحی شیشۀ عطر حس کرد. کار پیچیده و نیازمند حس و شناخت خاص ظرافتهاست: ظرافت سلیقههای خریداران، ظرافت در طراحی، ظرافت در شیوههای ساخت و انتخاب مواد. برای خلق شخصیت و هویت در طراحی یک شیشۀ عطر شما امکان استفاده از مواد و مصالح متنوعی را ندارید. آنچه در اینجا استفاده میشود، در نهایت باید در حجمی خالص و باشکوه تجسم یابد. هماهنگی طرح شیشه با نوع عطر، با هویت برند، و با انتظارات خریدار، یک معادلۀ ظریف است.
ژوئل دگریپ، طراح فرانسوی که تاکنون شیشههای بسیاری برای عرضهکنندگان عطرهای معروف هرمس، دانهیل، بوشرون و … طراحی کرده است، در مورد حرفۀ خود میگوید: «عامل اصلی و مهم در کار طراحی شیشۀ عطر این است که طراح بر حیطۀ کار خود آگاه بوده و بداند که چه میکند. شیئی که او طراحی میکند روح دارد. روح آن کیفیت، طبیعت و پیامی است که میرساند، و ما مسئول دیکته کردن آن هستیم.»
دگریپ در مقدمۀ کتاب directory of international package design مینویسد: «چنین به نظر میرسد که طراحی مفهومی بالاتر و مهمتر از تعریف و عملکرد صحیح کارکرد و زیباییشناسی مناسب برای نمونههای انبوه تولیدشده دارد. طراحی شاخصی از رابطۀ بین انسان و محیط و واجد ارزشهای فرهنگی و تاریخی است که عوامل بسیار مهم و تعیینکنندهای برای اخلاق و رفتار انسان و رابطۀ او با جهان پیرامون هستند.»
طراحی شیشۀ عطر ارتباط تنگاتنگی با دنیای طراحی مد دارد. باید توجه داشت که طراحی مد بخشی پویا و بسیار فعال از دنیای طراحی است، شاید برای آنکه الزام به نوگرایی و عرضۀ ارزشهای جدید محرک اصلی آن است. بدون شک ماندگاری هیچ محصولی در قلمرو طراحی به اندازۀ طرحهای محصولات تابع مد کوتاه نیست، و شاید به همین دلیل است که طراحی مد و محصولات آن بسیار لوکس و گران است. البته عطرها در دنیای مد حکایت دیگری دارند. عطش فراگیر تولید و عرضۀ محصول هر چه بیشتر به جان عطرها هم افتاده، اما بوی خوش به خودی خود آنقدر جاذبه دارد که هیچ کس را تاب مقاومت در برابر آن نیست. زن و مرد، پیر و جوان، خاص و عام، فقیر و غنی — همه به یک اندازه از بوی خوش لذت میبرند. عمر عطرها بسیار طولانیتر از اکثر پدیدههای دنیای مد است. حتی مادربزرگهایی مانند CHANEL No. 5 هنوز برای خود زندگی و زیبایی دارند. پییر دیناند، پیر دنیای طراحی شیشۀ عطر، عوامل موفقیت و بقای یک عطر را به بازی جکپات تشبیه میکند:
«هر وقت دستۀ دستگاه را میکشید، برای برنده شدن باید پنج گیلاس یکسان با هم همراه شوند. در دنیای عطرها این پنج گیلاس عبارتاند از: رایحۀ عطر، طرح شیشۀ عطر، عنوان عطر، تیم و برنامۀ بازاریابی محصول، و نهایتاً پشتوانۀ اقتصادی عرضهکنندۀ آن. هر وقت هر پنج نشانه با هم کنار هم باشند محصول کاری موفق خواهد بود، ولی چنانچه فقط یکی از نشانهها موجود نباشد، آن وقت شما دیگر برنده نیستید.»
پییر دیناند، سرباز ارتش فرانسه در جنگهای هند و چین، آنقدر کنجکاو بود که تحت تأثیر معماری و نقوش معابد آسیای جنوب شرقی قرار بگیرد. بعدها مدتی دانشجوی معماری بود و سرانجام در یک آژانس تبلیغاتی مشغول کار شد، تا آنکه با اولین مشتری جدی خود روبهرو شد: «طراحی برای عطر روشاس». او خود معتقد است برای این کار پشتوانۀ نقاشی، مجسمهسازی، معماری و دانش کافی در زمینۀ تاریخ و باستانشناسی به کمکش آمدند. دیناند در طول ۴۰ سال فعالیتش در این رشته، تاکنون بیش از ۳۵۰ شیشۀ عطر طراحی کرده است و در میان مشتریانش تقریباً تمامی نامهای تراز اول دنیای عطر قرار دارند: ایوسن لوران، کریستین دیور، پییر بالمن، ژیوانشی، پاکو رابان، ولنتین، فندی و کلوین کلاین. در میان همۀ طرحهایش شش عطر مورد علاقۀ خود را چنین انتخاب میکند: کلاندر، آبسشن، اترنیتی، اپیوم، مادام روشا و پلژر. همچنین دیناند طراح ویژۀ فیفی است.
البته افرادی مانند دگریپ و دیناند حرفه و تخصصشان طراحی شیشۀ عطر و مواد آرایشی است، ولی شیشه عطرهای شاخص دیگری نیز وجود دارند که طراحانشان از این دسته نیستند. هنگامی که برای اولین بار یک شیشۀ عطر دالی خریدم، باید واقعاً اعتراف کنم تنها چیزی که مرا برای خرید ترغیب کرد بستهبندی و شیشۀ آن بود. شیشۀ عطر حجمی لبمانند داشت که مرا یاد دهان شکوهمند میک جگر میانداخت، و یک بینی بسیار بزرگ و خوشتراش در بالای آن نقش در شیشه را ایفا میکرد. بعد از مدتها کنکاش متوجه شدم که این شیشۀ عطر الهام گرفته از یکی از نقاشیهای خود سالوادور دالی بود. دالی سالن طراحی خود را در سال ۱۹۸۳ به راه انداخت و طرح اکثر شیشههای عطری را که عرضه کرد از نقاشیهایش الهام گرفته بود. شاید یکی از جنبههای موفقیت عطرهای دالی پس از مرگ نقاش همان فرمهای شیشههای آن باشد — شیشههایی که پس از خالی شدن محتوایشان آنقدر زیبا و ارزشمند هستند که راهی ظرف زباله نشوند.
طراحی و ساخت شیشههای عطر پروسۀ بسیار پرهزینهای است. طراحان صاحبنامی مانند ژوئل دگریپ، پیتر روسن، پییر دیناند یا رابرت دو گرنیه دستمزدی بین ۵۰ هزار تا ۲۰۰ هزار دلار برای طراحی هر شیشۀ عطر میگیرند، و نزدیک به یک سال صرف ساخت شیشههای آنها میشود. اغلب هم ناگزیر باید از بهترین مواد اولیه و پیچیدهترین تکنیکهای ساخت استفاده شود. شرکت رابرت دو گرنیه برای عطر کیس اند تل شیشهای بسیار ابتکاری و خاص طراحی کرده و خود نیز آن را تولید نموده است. ایدۀ اولیه این بود: «بوی بسیاری از عطرها برای استفاده در تمام طول روز مناسب نیست. اصولاً عطرهایی کاربرد بیشتری دارند که در طول روز دارای بوی ملایمتری باشند.» برای مثال ایوسن لوران برای عطر اپیوم خود، که بوی آن را برای استفادۀ روزانه بیش از حد قوی میدانست، اپیوم لایت را با بویی ملایمتر روانۀ بازار کرد. از همین رو ایدهای برای کیس اند تل بهوجود آمد که شیشۀ عطر دو محفظهای را برای عطر خود در نظر بگیرد که حاوی عطر اصلی و نوع ملایم با هم باشد. با بسیاری از سازندگان عمده تماس گرفته شد ولی جواب این بود که در حال حاضر امکان ساخت چنین شیشهای وجود ندارد — ولی دو گرنیه به این درخواست جواب مثبت داد. این پروژه سه سال طول کشید. این شیشۀ عطر با دست ساخته میشود؛ قالبهای ساخت شیشه با دمش دهان استادکاران در داخل آن به شیشه فرم میدهند. دو گرنیه توضیح بیشتری در مورد شیوۀ ساخت شیشهها ارائه نمیدهد. در هر سوی بطری یک افشانه برای استفاده از عطر داخل محفظۀ مربوطه قرار دارد.
در دنیای عطرها نمونههای دیگری نیز هستند که با ارائۀ یک تعریف و ایجاد مفهومی، خریدار را بهگونهای متفاوت درگیر میکنند. بیژن، طراح ایرانی ساکن بورلی هیلز لسآنجلس، شیشههایی برای عطرهای مزون خود طراحی کرده است که از کریستال ساخته شدهاند و پس از استفاده، خریدار آن را به شرکت عودت میدهد. شرکت نیز پس از پر کردن، آن را دوباره برای او ارسال میکند. در همۀ این شیشهها شمارۀ سریال محصول و نام خریدار حک میشود. تیفانی، طراح جواهر فرانسوی، برای عطرهای فلاکن استفاده از محدودیت عرضه را برگزیده است. هر مدل عطرهای فلاکن فقط به تعداد هزار عدد و با استفاده از کریستال بسیار مرغوب برای شیشههای آن، که سطح رویهاش با شعلۀ آتش صیقل داده شده تا به حداکثر صافی سطح برسد، تولید میشود. درپوش شیشهها هم از جنس نقرۀ استرلینگ است که با نقوش آرشیو تیفانی، که با دست حکاکی میشوند، تزئین شدهاند. شمارۀ همۀ شیشهها با دست در قسمت زیرین آن حک شده است. ایوز بیهار در فیوزپروجکت خود شیشهای برای عطر اسپیس سنت طراحی و تولید کرده که از یک قاب با رنگ لعابی تشکیل شده و درون آن محفظهای برای نصب شیشۀ عطر تعبیه شده است. اندازه و تناسب فرم قاب در هر نمونه بهطور تکتک تعیین و تولید میشود و بدین ترتیب هیچ کدام از دو شیشۀ عطر، که در تیراژ محدودی نیز تولید شده و با امضای طراح عرضه میشود، ابعاد و فرم کاملاً یکسانی ندارند. شاخص بودن و متشخص بودن برای خریداران این عطرها میتواند انگیزهای بسیار قدرتمند و هیجانانگیز باشد.
ولی چه چیزی این رقابت را در طراحی و عرضۀ شیشههای عطر — که بهراستی میتوان اغلب آنها را در حد حجمهای تزئینی هنری یا مجسمه به شمار آورد — دامن میزند؟ در سال ۱۹۰۹ رنه لالیک اولین شیشۀ عطر بلوری خود را عرضه کرد. لالیک فردی بود که در فاصلۀ سالهای ۱۹۰۰ تا ۱۹۴۰ برخی از ارزشمندترین مصنوعات شیشهای — مانند مجسمه، گلدان، ساعت، آینه و شیشۀ عطر — را طراحی، تولید و عرضه کرد و در ساخت همۀ محصولات خود حضور داشت. آنچه از ساختههای او اکنون وجود دارد و دارای قیمتهای بسیار بالاست، اغلب در مجموعهها حفظ میشود. لالیک در مجموع حدود ۲۵۰ شیشۀ عطر اختصاصی برای مزونهایی مانند فرانسوا کوتی، ورت، فورویل و هیوبیگانت ساخت. مزونهای دیگری مانند گرلن، روژه گاله و مولینارد هم در زمرۀ مشتریانش بودند. به دنبال لالیک، کارگاه کارهای شیشهای براس هم برای عطر آرپژ لانون و ادکلن کوتی شیشههایی طراحی و تولید کرد. از آن پس، عطش بیپایان برای ساخت مصنوعات باشکوه و ارزشمند تبدیل به نماد دنیای عطر شد.
پانوشتها: ۱- Joel Desgrippes؛ ۲- Hermès؛ ۳- Dunhill؛ ۴- Boucheron؛ ۵- Pierre Dinand؛ ۶- Rochas؛ ۷- Yves Saint Laurent؛ ۸- Christian Dior؛ ۹- Pierre Balmain؛ ۱۰- Hubert de Givenchy؛ ۱۱- Paco Rabanne؛ ۱۲- Valentino؛ ۱۳- Fendi؛ ۱۴- Calvin Klein؛ ۱۵- Calandre؛ ۱۶- Obsession؛ ۱۷- Eternity؛ ۱۸- Opium؛ ۱۹- Pleasures؛ ۲۰- Fifi (جایزۀ بنیاد عطر امریکا)؛ ۲۱- Salvador Dalí؛ ۲۲- Mick Jagger (خوانندۀ Rolling Stones)؛ ۲۳- Peter Rosen؛ ۲۴- Robert Du Grenier؛ ۲۵- Kiss & Tell؛ ۲۶- Opium Light؛ ۲۷- Bijan؛ ۲۸- Beverly Hills؛ ۲۹- Tiffany & Co؛ ۳۰- Flacon؛ ۳۱- Sterling Silver؛ ۳۲- Yves Behar؛ ۳۳- Fuseproject؛ ۳۴- Space Scent؛ ۳۵- Random؛ ۳۶- René Lalique؛ ۳۷- François Coty؛ ۳۸- Worth؛ ۳۹- Forvil؛ ۴۰- Houbigant؛ ۴۱- Guerlain؛ ۴۲- Roger & Gallet؛ ۴۳- Molinard؛ ۴۴- Bross Glassworks؛ ۴۵- Arpège de Jeanne Lanvin. منابع: «Bottling Luxury» نوشتۀ Jim Wagner، Cosmetic / Personal Care Packaging؛ «Innovative Bottle» نوشتۀ Melanie King، www.packworld.com؛ «An Interview with top-class Perfume Bottle Designer Mr. Pierre Dinand» نوشتۀ Denise Petals، www.beautybuzz.com؛ International Packaging Design Directory، Publishing house / Japan Creators Association. تصاویر: کلوین کلاین — اترنیتی؛ استی لودر — پلژر؛ پاکو رابان — کلاندر — طرح پییر دیناند، سال ۱۹۶۷؛ Space Scent — طرح ایوز بیهار؛ ایوسن لوران — Nu؛ کنزو — فلاور؛ ادو ایسی — ایسی میاکی؛ شانل No. 5 — طرح Bross Glassworks، سال ۱۹۲۴.